Güney Dakota’nın toprakları, tarih öncesi dönemin en vahşi hükümdarlarından birine ait devasa bir sırrı gün yüzüne çıkardı. Hell Creek Formasyonu'nda yer alan 6.500 dönümlük bir sığır çiftliğinde keşfedilen ve "Gus" adı verilen devasa Tyrannosaurus rex (T. rex) iskeleti, New York’taki açık artırma evi Sotheby’s’de vitrine çıkmaya hazırlanıyor. Yaklaşık 30 milyon dolarlık bir satış bedeline ulaşması beklenen bu fosil, sadece müzayede rekorlarını altüst etmekle kalmayacak; aynı zamanda özel mülkiyet ile bilimsel koruyuculuk arasındaki derin uçurumu bir kez daha gözler önüne serecek.
Hell Creek'in Son Mucizesi: "Gus" Nasıl Bulundu?
Her şey, Güney Dakota’lı sığır yetiştiricisi merhum Gary “Gus” Licking’in arazisinde saklı olan zenginliği her zaman hissetmesiyle başladı. Bölge, 1902 yılında tarihin ilk T. rex fosillerinden birine ev sahipliği yapmış ve daha sonra 2020 yılında 31,8 milyon dolara satılan "Stan" adlı meşhur iskeleti dünya paleontoloji mirasına kazandırmıştı.
Licking’in hisleri, ticari paleontoloji şirketi Theropoda Expeditions’ın kurucusu Thomas Heitkamp ile yollarının kesişmesiyle gerçeğe dönüştü. Heitkamp ve ekibinin 2021 yılında başlattığı ve zorlu doğa koşullarında üç yıl süren titiz kazı çalışmaları sonucunda, yaklaşık 11,5 metre uzunluğunda ve 3,8 metre yüksekliğinde devasa bir T. rex iskeleti gün yüzüne çıkarıldı. Bulunduğu arazinin sahibine ithafen "Gus" adı verilen bu iskelet, kemik sayısına göre %61, kütlesel olarak ise %75 ila %80 oranında tamlığa sahip. Bu oran, onu bugüne kadar keşfedilmiş en bütünsel T. rex fosillerinden biri yapıyor.
"Ona Sadece Bakabilirsiniz, İnceleyemezsiniz"
Ancak Gus'ın doğası, bilim dünyasında büyük bir endişeyi de beraberinde getiriyor. Omurgalı Paleontolojisi Derneği (SVP) başta olmak üzere pek çok saygın bilimsel kuruluş, bu tür fosillerin açık artırmayla özel şahıslara satılmasına kesin bir dille karşı çıkıyor. Bilim insanlarına göre, özel koleksiyonlara giren fosiller "kamusal alanın" dışına çıkıyor ve bu durum akademik araştırmaların önünü tamamen tıkıyor.
SVP Başkanı Stuart Sumida, bu endişeyi şu sözlerle özetliyor:
"Bir şeyi satarsanız, o genellikle bilim için sonsuza dek kaybolur. Gus, potansiyel alıcıların gözüne güzel görünmesi için monte edildi. Ancak bilimsel çalışma için kemiklerin tek tek, yerdeki duruşlarıyla incelenmesi gerekir. Bu fosil özel mülkiyete geçtiğinde, hiçbir saygın bilimsel dergi onun üzerine yapılan bir çalışmayı yayınlamayacaktır."
Bilim dünyası, fosillerin 3D dijital taramalarının sunulmasının da orijinal kemiklerin yerini tutmayacağını savunuyor. İskoçya’daki Edinburgh Üniversitesi'nden paleontoloji profesörü Steve Brusatte, bilimin "altın standardının" tekrarlanabilirlik olduğunu vurgulayarak, "Zengin bir oligarkın hangi bilim insanının fosili görüp hangisinin göremeyeceğine karar verdiği bir dünyada gerçek bilim var olamaz" uyarısında bulunuyor.
Ticari Kazı ve Kurtarma Operasyonu
Madalyonun diğer yüzünde ise bu fosillerin doğada yok olup gitmesini engellediklerini savunan ticari paleontologlar ve müzayede evleri yer alıyor. Sotheby’s başkan yardımcısı Cassandra Hatton, bu devasa iskeletlerin kazılması ve temizlenmesi sürecinin devasa maliyetler gerektirdiğini belirterek, yüksek değerli satış motivasyonu olmaksızın bu çalışmaların yapılamayacağını savunuyor.
Buna karşın akademik çevreler, arazi sahiplerinin ticari şirketler yerine doğrudan müzelerle iş birliği yapabileceğini, böylece çok daha düşük maliyetlerle fosillerin bilime kazandırılabileceğini belirtiyor.
Fosil Piyasasında Çılgınlık: Rekor Kapıda mı?
Fosil piyasasında son yıllarda yaşanan fiyat patlaması, Gus'ın satışında da beklentileri zirveye taşıyor. Nitekim 2024 yılında milyarder Ken Griffin tarafından satın alınan "Apex" adlı Stegosaurus fosili, 6 milyon dolarlık tahmini fiyatının çok üzerine çıkarak tam 44,6 milyon dolara alıcı bulmuştu.
Gus’ın en büyük avantajlarından biri ise "tüm haklarıyla" birlikte satılması. İskelette, başka bir T. rex’e (örneğin Stan'e) ait hiçbir telifli döküm parça bulunmuyor. Bu ticari serbestliğin, açık artırmadaki rekabeti daha da kızıştırması bekleniyor.
Gus'ın salı günü New York'ta gerçekleşecek müzayedenin ardından bir müze duvarında mı sergileneceği, yoksa lüks bir malikanenin salonunda bilime kapalı bir dekoratif unsur olarak mı kalacağı şimdilik merak konusu.
