Diyarbakır’ın Çınar ilçesinde yer alan ve Roma İmparatorluğu'nun askeri sınır garnizonu olarak kullanılan 3 bin yıllık Zerzevan Kalesi, dünya tarihini aydınlatmaya devam ediyor. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alan tarihi kalede yürütülen bilimsel kazılar, binlerce yıllık bir dinsel dönüşümün ve güç savaşının en somut kanıtını ortaya çıkardı. Kalede bulunan gizemli Mithras dinine ait yeraltı tapınağının, tam 1700 yıl önce dönemin egemen güçleri tarafından resmi olarak mühürlenerek kapatıldığı tespit edildi.
Bir Yıllık Titiz Çalışma Tarihi Deşifre Etti
Tarihi kalenin kaderini değiştiren keşif, 2017 yılında tapınağın girişinde bulunan gizemli bir kitabe ile başladı. Yıllardır yerli ve yabancı uzmanlar tarafından çözülmeye çalışılan ancak bir türlü okunamayan yazıt, nihayet dile geldi. Mardin Artuklu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Süryani Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak’ın liderliğinde yürütülen epigrafik ve filolojik incelemeler tam bir yıl sürdü.
Milattan sonra 3. ve 4. yüzyılın eski Süryanice ve Aramice karakterlerini taşıyan yazıt, Şanlıurfa Müzesi’ndeki dönem daş kitabelerle karşılaştırılarak tarihlendirildi. Yapılan analizler, dünya arkeoloji literatürüne geçecek nitelikte bir gerçeği gözler önüne serdi: Tapınak, Roma'da Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte rakip inançları tasfiye etmek amacıyla mühürlenmişti.
"Yenilmeyen Güneş"e Karşı Kutsal Haçın Hükmü
Çözümlenen yazıtta yer alan ifadeler, Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu'nda resmiyet kazanmasının ardından pagan inanışlarına karşı giriştiği mücadelenin sembolik bir ilanı niteliğini taşıyor. Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak, kitabenin içeriğine dair şu çarpıcı bilgileri paylaştı:
"Yazıtta, Mithras dininin merkezinde yer alan 'Yenilmeyen Güneş Tanrı Mithras' ile Hz. İsa’nın varlığının sembolik bir çatışmasını görüyoruz. Girişe işlenen haç ve eski Aramice metin, aslında bu tapınağın hükmünün feshedildiğini ilan ediyor. Kitabede 'Kutsal haçın tanrı adına ki o tanrı düzenleyen, ıslah eden ve sevgiyi yayan tanrıdır' ifadeleri yer alıyor. Bu kelimelerle Mithras Tapınağı resmen kapatılmış ve mühürlenmiştir. Bu durum, dünya arkeolojisinde eski Aramice yazılı olarak belgelenen ilk kapatma örneğidir."
Roma Dünyasının Gizemli Dini Nasıl Yasaklandı?
Kazı Heyeti Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun ise Zerzevan Kalesi'nin stratejik önemine dikkat çekerek, bu keşfin dünya genelinde merak edilen büyük bir soru işaretine yanıt verdiğini vurguladı. Mithras inancının milattan sonra 2. ve 3. yüzyıllarda tüm Roma İmparatorluğu’nda, özellikle askerler arasında son derece yaygın olduğunu belirten Coşkun, imparatorların Hristiyanlığı benimsemesiyle bu gizem dininin en büyük rakip olarak görüldüğünü ifade etti.
Coşkun, "Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte Mithras tapınakları ya tamamen yıkılıyor ya da kiliseye dönüştürülüyordu. Ancak Zerzevan'da ilk kez bir tapınağın kutsanarak ve mühürlenerek kapatıldığını yazılı bir belgeyle görüyoruz. Bu, dünya arkeolojisi açısından ezber bozan, son derece kritik bir keşiftir" dedi.
Geleceğe Miras: Restorasyon ve Turizm Bir Arada
Kültür ve Turizm Bakanlığı başta olmak üzere Valilik, Dicle Üniversitesi ve yerel yönetimlerin destekleriyle 2014 yılından bu yana aralıksız süren kazılar, kaleyi adeta bir açık hava müzesine dönüştürdü. Bugüne kadar 1000 dönümlük geniş bir alanda; 15 metre yüksekliğinde savunma surları, gözetleme kuleleri, sığınaklar, gizli geçitler, su sarnıçları ve kiliseler gün yüzüne çıkarıldı.
Tarihin en büyük inanç dönüşümlerinden birine tanıklık eden Zerzevan Kalesi'nde, bir yandan gelecek nesillere aktarılması için kapsamlı restorasyon çalışmaları sürdürülürken, diğer yandan dünyanın dört bir yanından gelen tarih meraklıları bu gizemli atmosferi yerinde solumaya devam ediyor.
