Uygur halkının barışçıl mücadelesini dünyaya duyurmaya çalışan ekonomi profesörü İlham Tohti, Çin’in iç hukuku ve uluslararası insan hakları normları arasında sıkışmış sembol bir isim olarak öne çıkıyor. 25 Ekim 1969 tarihinde Doğu Türkistan'ın Atuş şehrinde dünyaya gelen İlham Tohti, şu anda 56 yaşında ve 2014 yılından bu yana Çin'de siyasi suçlamalarla ömür boyu hapse mahkûm edilmiş durumda.
Çin yönetimi tarafından ayrılıkçılıkla suçlanan Tohti’nin esas "suçu", Uygur halkının karşılaştığı sistematik adaletsizlikleri akademik verilerle ortaya koymak ve bu sorunlara anayasal çerçevede çözüm aramaktı. Tutuklandığı dönemde Çin Milliyetler Üniversitesi’nde ekonomi profesörü olarak görev yapan Tohti, özellikle etnik azınlıkların ekonomik olarak marjinalleştirilmesi ve Doğu Türkistan’da artan baskılar üzerine yaptığı araştırmalarla tanınıyordu.
İlham Tohti Neden Hapsedildi, Çin Onu Neden Tehlike Olarak Görüyor, Suçu Ne?
İlham Tohti’nin tutuklanma süreci, yalnızca akademik faaliyetlerine değil, aynı zamanda Uighur Online adlı web platformuna dayanıyor. Bu platform üzerinden, Doğu Türkistan’daki sosyo-ekonomik eşitsizlikleri, zorunlu göç projelerini, kültürel asimilasyon politikalarını bilimsel dille analiz eden Tohti, Çin yönetimi tarafından "devlet birliğini tehdit eden bir figür" olarak etiketlendi.
2009 yılında Urumçi’de yaşanan olayların ardından Çin’in bölgeye yönelik güvenlik politikaları sertleşirken, Tohti defalarca gözaltına alındı. Ancak kritik kırılma noktası, 15 Ocak 2014’te Pekin’deki evine düzenlenen baskınla gerçekleşti. Ailesi önünde gözaltına alınan Tohti, aylarca tecritte tutulduktan sonra, 23 Eylül 2014 tarihinde kapalı kapılar ardında yapılan duruşmada müebbet hapis cezasına çarptırıldı. Mahkeme ayrıca tüm mal varlığına el koydu.
Çin yönetimi, İlham Tohti’yi ayrılıkçılıkla suçlarken, uluslararası insan hakları örgütleri ve akademik çevreler bu kararı tamamen hukuksuz ve siyasi bir sindirme operasyonu olarak değerlendirdi.
Uygur Akademisyen İlham Tohti Müebbet Hapis Mi, Serbest Bırakıldı Mı, Şu An Nerede?
İlham Tohti hâlen Çin'de, bilinmeyen bir cezaevinde tutuklu bulunuyor ve kamuoyuyla hiçbir şekilde iletişim kuramıyor. Müebbet hapis cezası kapsamında özgürlüğünden tamamen mahrum bırakılan Tohti’nin son durumu hakkında net bilgi paylaşılmıyor. Ailesiyle sınırlı görüş hakkı bile tanınmayan Tohti’nin, ağır tecrit koşulları altında yaşadığı iddia ediliyor.
2019 yılında Avrupa Parlamentosu tarafından Sakharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü’ne layık görülen Tohti, aynı zamanda Nobel Barış Ödülü’ne de aday gösterildi. Ödül töreninde babası adına konuşan kızı Jewher İlham, babasının bir suçlu değil, çözüm arayan bir barış savunucusu olduğunu vurguladı.
Uluslararası Af Örgütü, İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) ve çeşitli ülkelerin resmi makamları, Çin’den Tohti’nin derhal ve koşulsuz olarak serbest bırakılmasını talep etmeye devam ediyor.
İlham Tohti Evli Mi, Ailesi Kim, Kızı Jewher İlham Ne Diyor, Hayat Hikayesi Ne?
İlham Tohti, özel hayatını kamuoyuna açık şekilde yaşamayan bir akademisyen olsa da, ailesi üzerindeki baskılar da uzun yıllardır gündemde. Kendisi evli ve birkaç çocuk babasıdır. En bilinen çocuğu ise kızı Jewher İlham, babasının mücadelesini dünya kamuoyuna taşıyan en güçlü seslerden biri haline geldi.
Jewher İlham, ABD'de eğitimini sürdürürken, babasının tutuklandığı gün onunla birlikte yurt dışına çıkmak üzere Pekin Havalimanı’ndaydı. Ancak İlham Tohti, uçuş öncesinde gözaltına alındı ve o günden beri bir daha serbest bırakılmadı. Kızı ise tek başına ABD’ye geçti ve o zamandan bu yana çeşitli uluslararası platformlarda konuşmalar yaparak, babasının haklı mücadelesini gündemde tutuyor.
Tohti’nin hayatı, küçük yaşta babasını Çin’in baskıcı politikaları nedeniyle kaybetmesiyle şekillendi. Kuzeydoğu Normal Üniversitesi’nde lisans, Çin Milliyetler Üniversitesi’nde ekonomi alanında yüksek lisans ve akademik kariyerle devam eden yolculuğu, onu Doğu Türkistan’daki etnik eşitsizliklere dikkat çeken nadir seslerden biri yaptı.
Uygur Akademisyen İlham Tohti Hangi Üniversitede Görev Yaptı, Ne İş Yapıyor, Davası Ne Durumda?
İlham Tohti, Çin Milliyetler Üniversitesi’nde ekonomi profesörü olarak görev yaptı. Akademik çalışmaları, özellikle Çin’in batı bölgelerinde yaşayan etnik grupların ekonomik dezavantajları üzerine yoğunlaştı. Çin'in "Yeni İpek Yolu" projesi kapsamında Doğu Türkistan'daki değişimi analiz eden Tohti, zorunlu göç, ekonomik dışlanmışlık ve etnik eşitsizlikleri verilerle ortaya koydu.
Uighur Online üzerinden yaptığı açıklamalar, akademik analizler ve konferanslarla sesini duyuran Tohti, bu faaliyetleri nedeniyle Çin hükümeti tarafından susturulmak istendi. Dava süreci boyunca avukatına yeterli savunma hakkı tanınmadığı gibi, yargılama da tamamen gizli gerçekleştirildi.
Tohti’nin mücadelesi bugün birçok insan hakları savunucusu tarafından “Doğu Türkistan’ın Mandelası” olarak tanımlanıyor. Müebbet hapis cezası devam ederken, uluslararası toplumun Çin üzerindeki baskısı her geçen yıl artıyor.
İlham Tohti’nin Hikayesi Neden Bu Kadar Önemli?
İlham Tohti, yalnızca bir akademisyen değil, aynı zamanda susturulmak istenen bir halkın sesi, barışçıl çözümün sembolü ve düşünce özgürlüğü adına ödenmiş ağır bir bedelin taşıyıcısıdır. Uygur halkı üzerindeki kültürel, ekonomik ve sosyal baskılar giderek artarken, Tohti’nin fikirleri daha da güçlü yankı buluyor.
Onun hikayesi, yalnızca Çin'in iç politikasını değil, aynı zamanda küresel güçlerin insan hakları konusundaki ikiyüzlülüklerini de gözler önüne seriyor. Halen cezaevinde tutuluyor olması, uluslararası hukukun evrenselliğine dair soru işaretlerini büyütüyor.
İlham Tohti’nin hayatta olup olmadığı bile tam olarak bilinmiyor. Ancak düşünceleri, yazıları, mücadelesi ve yetiştirdiği öğrenciler aracılığıyla yaşamaya devam ediyor.
