Kim Milyoner Olmak İster, sadece bilgi değil, kültür ve dil farkındalığına dair önemli sorularla da izleyiciyi ekrana kilitlemeye devam ediyor. Yarışmanın 200 bin TL’lik sorusu bu kez dilin halk arasında nasıl şekillendiğine odaklandı: “Hangisi Anadolu’nun birçok yöresinde ‘homurdanmak’ anlamında kullanılan bir sözdür?”
Sorunun doğru cevabı: Sokranmak.
Bu kelime, günlük konuşma dilinde yer almayan ancak Anadolu’nun pek çok bölgesinde hâlen aktif biçimde kullanılan, köklü bir halk dili örneğidir.
Sokranmak ne demek, hangi anlamlarda kullanılır?
Sokranmak, özellikle İç Anadolu, Ege ve kısmen Doğu Anadolu bölgelerinde halk arasında kullanılan yöresel bir ifadedir. Kelime, bir işi isteksizce yapmak, memnuniyetsizlikle mırıldanmak, kendi kendine söylenmek, yani kısaca homurdanmak anlamına gelir.
Kullanımı şu şekilde örneklendirilebilir:
“Sabah sabah sokrana sokrana kalktı, işe gitti.”
“Kadın, çocukların dağınıklığını görünce kendi kendine sokrandı durdu.”
Bu kullanımda kişi yüksek sesle şikâyet etmez ama alttan alta, içinden gelen bir sitemi dışa vurur gibi sesli olarak mırıldanır. İşte bu davranış biçimi, Anadolu halk ağzında sokranmak olarak ifade edilir.
Sokranmak kelimesi hangi yörelerde yaygındır?
Sokranmak kelimesi, özellikle Kırıkkale, Yozgat, Kayseri, Afyon, Konya, Uşak, Denizli, Aksaray, Niğde ve Eskişehir gibi illerde yaygın olarak kullanılır. Kırsal bölgelerde yaşayan, özellikle yaşlı nüfus arasında bu kelime hâlâ canlı bir şekilde konuşma dilinin parçasıdır.
Kelimenin halk arasında farklı şivelerle "sukranmak", "sokramak", "sokratmak" gibi varyasyonları da duyulabilir. Ancak anlamı değişmez: Hoşnutsuzluk, sitem, memnuniyetsizlik içeren mırıldanma hâli.
Anadolu ağızlarında homurdanmak nasıl ifade edilir, sokranmak dışında başka kelimeler var mı?
Türkçede, yazı dilinden farklı olarak yerel ağızlarda duygu ve düşünceleri ifade etmek için çok daha zengin, renkli bir kelime hazinesi bulunur. Sokranmak kelimesi, bu anlam zenginliğinin en özgün örneklerinden biridir.
Benzer anlamlarda kullanılan diğer halk deyimleri şunlardır:
Söylenmek: En yaygın olanıdır. Sokranmak kelimesinin daha genel halidir.
Dır dır etmek: Genellikle bir kişinin sürekli şikâyet etmesini tanımlar.
İç geçirmek: Sözle değil ama bedensel ifadeyle hoşnutsuzluk belirtme biçimi.
Mırıldanmak: Düşük sesle konuşmak ama genellikle bir duyguyu dile getirmek için.
Ancak sokranmak, bu ifadelerden farklı olarak özellikle bir işi istemeyerek, gönülsüzce ve memnuniyetsizlikle yaparken ortaya çıkan sesli tepki anlamına gelir. Bu yönüyle daha özelleşmiş bir kullanıma sahiptir.
Kim Milyoner Olmak İster 200 bin TL’lik sokranmak sorusu neden önemliydi?
Bu soru, sadece yarışmacının bilgisine değil, kültürel farkındalığına da hitap eden bir nitelik taşıyordu. Çünkü sokranmak gibi kelimeler, standart Türkçe sözlüklerinde yer alsa da, çok az kişi tarafından bilinir.
Yarışmadaki bu tür sorular:
Anadolu ağızlarının unutulmamasına katkı sağlar,
Dilimizin zenginliğini hatırlatır,
Yeni neslin yöresel kelimeleri tanımasına fırsat yaratır.
Birçok izleyici, bu sorudan sonra sokranmak kelimesini ilk kez duymuş olabilir. Ancak bu da yarışmanın kültürel misyonunu başarıyla yerine getirdiğini gösteriyor.
Sokranmak kelimesinin kökeni nedir, Türkçedeki yeri nasıldır?
Etimolojik olarak "sokranmak" kelimesinin kökeni kesin olarak bilinmemekle birlikte, eski Oğuz ağızlarına kadar uzandığı tahmin edilmektedir. Kelime, zamanla yazı dilinde karşılığı kalmadığı için sadece halk arasında yaşamaya devam etmiş ve bölgesel olarak korunmuştur.
Türkiye Türkçesinin farklı lehçelerinde görülen "sok-" kökü, sızlanma, mırıldanma, kendine dert etme anlamlarıyla birlikte türevlenmiştir.
Sokranmak kelimesi, TDK Güncel Türkçe Sözlük’te yer almamakla birlikte, ağız derlemelerinde ve halk edebiyatı çalışmalarında kayıtlıdır. Bu da onun, yaşayan ama yazı dilinde kaybolmaya yüz tutmuş bir kelime olduğunu gösteriyor.
