Dünya genelinde hızla yayılan H5N1 varyantı, yaban hayatı üzerinde bugüne dek kaydedilen en ağır biyolojik baskılardan birini yaratıyor. Biyologlar ve koruma uzmanları, en az 40 kuş türünün virüs nedeniyle doğrudan varoluşsal bir tehditle karşılaştığını belirterek, önlem alınmaması durumunda bazı yerel popülasyonların kalıcı olarak silinebileceği uyarısında bulunuyor. Salgının göç yolları ve izole yaşam alanları üzerinden hızla taşınması, krizin boyutunu küresel bir doğa felaketine dönüştürmüş durumda.
Güney Atlantik'te ağır bilanço: Deniz memelileri hedefte
Salgının en yıkıcı tablolarından biri, Güney Atlantik'te yer alan Güney Georgia Adası'ndaki güney deniz fillerinde kaydedildi. Adada 2025 yılına dek virüs kaynaklı komplikasyonlar sebebiyle 53 bini aşkın dişi deniz fili yaşamını yitirdi. Türün küresel üreme potansiyelinin merkez üssü konumundaki ada, bu kayıplarla birlikte derin bir nüfus çöküşüyle karşı karşıya kaldı.
Bölgedeki bazı kolonilerde dünyaya gelen yavruların yüzde 90'ından fazlası henüz ilk haftalarında telef olurken, yetişkin dişi nüfusunun yaklaşık yarısı kaybedildi. Bu dramatik gerilemenin ardından Uluslararası Doğa Koruma Birliği (IUCN), güney deniz filinin koruma derecesini "en az endişe verici" basamağından doğrudan "hassas" seviyesine çıkardı. Karar, H5N1 virüsünün bir türün küresel tehlike sınıfını tek başına ve doğrudan yükselttiği ilk vaka olarak kayıtlara geçti.
Kritik türler için kırmızı bülten: Koloniler eriyor
BirdLife International çatısı altındaki araştırmacılar, virüsün popülasyon dinamiklerine etkisini ölçmek amacıyla dört öncelikli türü yakın takibe aldı: Büyük skua, kuzey sümsük kuşu, Peru pelikanı ve Humboldt pengueni.
Söz konusu türlerin geleneksel kuluçka alanlarında kaygı verici düşüşler belgelendi:
Büyük skua: Dünya nüfusunun yarıdan fazlasına ev sahipliği yapan İskoçya kıyılarında, 2021-2023 yılları arasında izlenen kolonilerde yüzde 76 oranında sert bir erime yaşandı.
Kuzey sümsük kuşu: İskoçya'nın Bass Rock kolonisinde 2021-2024 döneminde yüzde 43, Galler'deki Grassholm Adası'nda ise 2015-2024 periyodunda yüzde 47 oranında kayıp tespit edildi.
Humboldt pengueni: Şili kıyı şeridinde 2023 senesinde yaklaşık 3 bin penguenin ölü bulunması, Pasifik ekosistemindeki kırılganlığın derinleştiğine işaret ediyor.
Her kayıp son anlamına gelmese de risk katlanıyor
Uzmanlar, yaban hayatındaki kitlesel ölüm vakalarının otomatik olarak kesin bir yok oluş anlamına gelmediğini vurguluyor. Sağlıklı bir değerlendirme yapabilmek için salgın öncesi popülasyon büyüklüklerinin, üreme sıklığının ve hayatta kalan bireylerin bağışıklık tepkilerinin eksiksiz analiz edilmesi gerekiyor. Bununla birlikte iklim krizi, endüstriyel aşırı avlanma ve habitat parçalanması gibi süregelen insan kaynaklı baskılar, türlerin salgına karşı direncini zayıflatıyor.
Tehlikenin odağında ise özellikle sınırlı coğrafyalara sıkışmış, küçük ada popülasyonları bulunuyor. Sayıca az ve genetik çeşitliliği dar olan bu topluluklarda birkaç yüz bireyin dahi kaybedilmesi, telafisi mümkün olmayan yok oluş süreçlerini tetikleyebiliyor. Bilim heyetleri, Avustralya gibi kıtaya özgü ve yalnızca dar ekolojik nişlerde tutunabilen endemik türlerin virüsle temas etme ihtimaline karşı gözlem ağlarını en üst düzeye çıkarmış durumda.
