Türkiye'nin insansız hava araçları (İHA) serüveni, 1990 yılında başlatılan UAV-X1 projesiyle yeni bir aşamaya geçti. TAI bünyesinde sınırlı imkânlarla geliştirilen proje kapsamında hazırlanan ilk prototip, 18 Ekim 1992'de yaklaşık 10 dakika süren uçuşunu gerçekleştirdi. Dönemin mühendislerinin önemli teknik zorlukları aşarak geliştirdiği UAV-X1, Türkiye'nin insansız hava araçları alanındaki ilk çalışmalarından biri oldu.
Yaklaşık 278 bin dolarlık sözleşmeyle başlayan proje, daha sonra ek bütçeyle otomatik pilot geliştirme çalışmalarını da kapsadı. Kompozit gövdesi, 6 metrelik kanat açıklığı ve 42 beygir gücündeki motoruyla dikkat çeken uçak, dönemin teknolojik imkânlarıyla geliştirildi. Proje, yaklaşık iki buçuk yıllık aktif çalışmanın ardından durdurulsa da bünyesinde yetişen mühendisler sonraki yıllarda farklı havacılık projelerinde görev aldı.
Bugün Şanlıurfa'da düzenlenen TEKNOFEST Güneydoğu'da ATAK, HÜRKUŞ, ANKA, Bayraktar TB2, Bayraktar TB3, AKINCI ve KAAN gibi hava araçları sergilenirken, 35 yıl önce başlayan UAV-X1 projesi Türkiye'nin havacılık geçmişine ışık tutuyor.
Türkiye'nin ilk insansız uçağı UAV-X1 nasıl geliştirildi?
Türkiye'nin ilk insansız hava aracı çalışmalarından UAV-X1, TAI'nin kuruluşunun ardından 1990 yılında başlatıldı. Projede görev alan uzman mühendis Özcan Ertem, Türk Hava Kurumundaki Bakım Müdürlüğü görevinden ayrılarak 15 Mayıs 1990'da TAI'ye geçti. Ertem, Mühendislik Direktörü Prof. Dr. Mehmet Kıcıman'ın yönetimindeki projede çalışmaya başladı.
Ali Behic Güventürk'ün çizimini yaptığı UAV-X1, Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM) ile 1 Mart 1990'da imzalanan 278 bin dolarlık sözleşme kapsamında araştırma ve geliştirme projesi olarak hayata geçirildi. Projenin temel amacı, Türkiye'nin insansız hava aracı teknolojisinde kendi imkânlarıyla çalışma yürütebilmesiydi.
İlk aşamada uzaktan kumandayla uçabilen bir hava aracının geliştirilmesi planlandı. Sonraki aşamalarda otomatik pilot ve seyrüsefer sistemlerinin oluşturulması hedeflendi. Uçuşların istenilen noktalara güvenli şekilde gerçekleştirilebilmesinin ardından keşif ve gözlem kamerasının sisteme eklenmesi öngörüldü.
Projenin ilk aşamasında ortaya çıkan en önemli sorunlardan biri, uçağın yalnızca yerdeki operatörün çıplak gözle takibiyle güvenli şekilde kontrol edilememesiydi. Bu nedenle SSM ile yapılan sözleşmeye 550 bin dolar daha eklendi ve otomatik pilot geliştirme çalışmaları da projeye dahil edildi.
UAV-X1'in teknik özellikleri nelerdi?
UAV-X1 projesi kapsamında iki uçan prototip geliştirildi. UAV-X1 ve UAV-X2 kodları verilen uçakların tasarımında kompozit malzeme kullanıldı. Altı metrelik kanat açıklığına sahip hava araçları, 42 beygir gücündeki Wankel tipi NR-801 motorla donatıldı.
Prototiplerin geliştirilmesinden önce uçağın 1/10 ölçekli modeli hazırlandı. Bu model, Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Havacılık Mühendisliği Rüzgâr Tüneli'nde aerodinamik testlerden geçirildi.
Uçakların otomatik pilot sistemi, hazır bir sistemin yeni geliştirilen bilgisayarla birleştirilmesiyle oluşturuldu. Yer istasyonunda da uçakla iletişim kurabilen benzer bir bilgisayar kullanıldı. Uçağın burnuna yerleştirilen kamera sayesinde yer kontrolündeki operatörün uçuşu takip edebilmesi amaçlandı.
Henüz görev kamerası bulunmadığı için prototiplerin burun bölümüne kameranın ağırlığını temsil eden kurşun külçeler yerleştirildi. Acil durumlar için kurtarma paraşütleri de eklenen uçakların maksimum kalkış ağırlığı 320 kilograma ulaştı.
UAV-X1 ilk uçuşunu ne zaman yaptı? 1992'deki test süreci
UAV-X1'in uçuş öncesi testleri, farklı hava üslerinde ve aşamalı olarak gerçekleştirildi. İlk olarak Mayıs 1992'de Sivrihisar Hava Üssü'nde pist denemeleri yapıldı. Bu aşamada uçağın pist içerisindeki hareketleri, kumanda ve fren sistemleri kontrol edildi.
Temmuz ayında Çardak Havaalanı'nda yüksek süratli pist koşuları ile kısa süreli havalanma ve konma denemeleri gerçekleştirildi. Ekim ayında Afyon Hava Üssü'nde yapılan koşu ve sıçrama testleriyle uçuş öncesi hazırlıklar tamamlandı.
18 Ekim 1992'de UAV-X1, yaklaşık 10 dakika süren ilk meydan turunu gerçekleştirdi. Çardak ve Afyon'daki testlerde Amerikalı Bill Sadler, uçağı takip eden araçtan kontrol ederken Özcan Ertem, yer istasyonundan gelen uçuş bilgilerini telsiz aracılığıyla aktardı.
İniş sırasında uçağın burun tekerinde küçük çaplı bir hasar meydana geldi. Ancak uçak fotoğraf çekilmeden önce onarıldı. Daha sonra Sivrisinek adıyla anılan TAI İHA-X1'in bu uçuşu, projenin en önemli aşamalarından biri oldu.
1992 yılının başında yayımlanan gazete haberlerinde ise uçağın ilk uçuşunun mart ayında yapılmasının planlandığı belirtilmişti. Motor ve sistemlerin başka bir uçak üzerinde denenmesinin ardından yaşanan gecikmeler nedeniyle ilk uçuş takvimi ertelenmişti. Gerçek uçuş denemeleri ise yılın ilerleyen aylarında tamamlandı.
UAV-X1 projesi neden durduruldu?
UAV-X1 projesi, teknik çalışmaların ilerlemesine rağmen sürdürülemedi. O dönemde Türk Silahlı Kuvvetlerinin insansız hava araçlarını henüz kullanmamış olması, ihtiyaçların belirlenmesini zorlaştırdı. İlk kullanım alanı olarak Kara Kuvvetleri Komutanlığının topçu birlikleri seçildi.
Ancak Savunma Sanayii Müsteşarlığı, yurt dışından hazır bir insansız hava aracı sistemi satın alma kararı aldı. Amerikalı General Atomics firmasından dört adet GNAT-750 uçağı ve yer kontrol sistemleri alınarak Batman'da konuşlandırıldı.
İhale sürecinin başlamasıyla birlikte UAV-X1'e yeni bütçe ayrılmadı. TAI yönetimi, daha fazla maliyete girmemek amacıyla projeyi dondurdu. Böylece 1990'da başlayan çalışmalar, yaklaşık iki buçuk yıllık aktif sürenin ardından devam edemedi.
Proje kapsamında yaklaşık 20 mühendis aktif olarak görev aldı. İki danışman ve yaklaşık 10 teknisyenin yanı sıra üretim, bilişim ve malzeme temini gibi farklı birimlerden çalışanlar da projeye katkı sundu.
Uçaklara yönelik isim yarışmasında ise TAI çalışanlarından birinin önerisiyle Witness-Şahit adı benimsendi.
UAV-X1 projesinde yetişen mühendisler hangi projelerde görev aldı?
UAV-X1'in durdurulması, projede görev yapan mühendislerin çalışmalarının sona erdiği anlamına gelmedi. Özcan Ertem'in aktardığı bilgilere göre projede deneyim kazanan mühendisler, sonraki yıllarda TAI'nin farklı havacılık çalışmalarında görev üstlendi.
Bu mühendisler, Turna ve Şimşek hedef uçakları, Zirai İlaçlama Uçağı, ANKA ve AKSUNGUR insansız hava araçları ile HÜRKUŞ gibi projelerin geliştirilmesine katkı sağladı.
Bu yönüyle UAV-X1, uçuş testlerinin ötesinde mühendislik deneyimi ve teknik birikim açısından da sonraki projelere kaynaklık eden bir çalışma olarak öne çıktı.
TEKNOFEST'te 35 yılın havacılık serüveni sergileniyor
Türkiye'nin insansız hava araçları alanındaki ilk çalışmalarından biri olan UAV-X1'in uçuşundan 35 yıl sonra Şanlıurfa'da düzenlenen TEKNOFEST Güneydoğu, farklı hava araçlarını bir araya getiriyor. 30 Eylül-4 Ekim 2026 tarihleri arasında GAP Havalimanı'nda düzenlenen festivalde çeşitli hava, kara ve deniz araçları sergileniyor.
Festival kapsamında ATAK helikopterleri, HÜRKUŞ, ANKA, Bayraktar TB2, Bayraktar TB3 ve Bayraktar AKINCI ziyaretçilerin karşısına çıkıyor. Millî muharip uçak KAAN'ın bire bir ölçekte hazırlanan modeli de festival alanında sergilenen araçlar arasında yer alıyor.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Türkiye Teknoloji Takımı Vakfı (T3 Vakfı) ve Savunma Teknolojileri Mühendislik ve Ticaret AŞ'nin öncülüğünde düzenlenen etkinlikte 14 kategoride teknoloji yarışmalarının finalleri de gerçekleştiriliyor.
1992'de yaklaşık 10 dakikalık uçuş gerçekleştiren UAV-X1 ile bugün TEKNOFEST'te sergilenen hava araçları arasındaki fark, Türkiye'nin havacılık alanında geçirdiği süreci gözler önüne seriyor. İlk projede görev alan mühendislerin kazandığı deneyim ve sonraki çalışmalara aktarılan bilgi birikimi, bu uzun serüvenin önemli parçaları arasında bulunuyor.
