BETÜL APAYDIN SALİM/ ÖZEL HABER
Adli Bilişim Uzmanı Prof. Dr. Ali Murat Kırık, gazetemize verdiği röportajda 15 yaş altı sosyal medya kısıtlamasından siber zorbalığa, yapay zekâ destekli dolandırıcılıklardan kişisel veri güvenliğine kadar dijital dünyanın tehditlerini değerlendirdi. Kırık, çocukları korumanın yollarını ve alınması gereken önlemleri anlattı.
15 yaş altına sosyal medya yasağı çocukları korur mu, yoksa VPN kullanarak daha kontrolsüz platformlara yönelmelerine mi neden olur?
Açıkçası, 15 yaş altı sosyal medya yasağının gelmesi son derece önemli. Avustralya, Yunanistan, Fransa, Amerika’nın farklı eyaletleri ve Portekiz gibi ülkelerde ebeveynin kontrolü söz konusu. Elbette ki yasaklar tam olarak bir sorunu çözmez. Burada ebeveynlerin de çok dikkatli bir şekilde çocukların adımlarını izlemesi, takip etmesi son derece önem arz ediyor.
Bir de az önce de söylediğimiz gibi burada uygulamaya geçebilmesi son derece önemli. Burada belki üstünde durmamız gereken konu dijital okuryazarlık. Yani buradaki tehdit ve tehlikenin doğru bir şekilde anlatılması, aktarılması, bunların sunulması, verilmesi son derece önemli. Ebeveynle sağlıklı, sıcak iletişim kurulması. Aynı şekilde rehber öğretmenlerle, sınıf öğretmenleriyle çocukların durumlarının mutlaka konuşulması, tartışılması son derece önemli. Yoksa yasak sadece kâğıt üstünde kalır. Dolayısıyla burada bizim için önemli olan doğrudan çocukla kurulacak sıcak temastır. Yoksa dediğiniz gibi farklı yöntemlere burada tevessül edebilir. Bu durumda ister istemez çok daha ciddi tehlikelerle karşı karşıya kalmasına sebebiyet verebilir. Çünkü VPN gibi uygulamalar ne yazık ki masum değil. Bunların çoğu da İsrail tarafından satın alındı. Dolayısıyla bu da dijital ortamdaki ayak izlerinin takip edilmesi anlamına da gelecektir. Ben burada eğitimi çok önemsiyorum. Hukuk ve eğitimin bir arada hareket etmesi gerekiyor. Mesela çocukların dijital okuryazarlık eğitimleri alması bu noktada daha iyi olacaktır. Ama yasağın olmaması da açıkçası söylemek gerekirse çok sınırsız bir özgürlük verecektir. O yüzden o dengeyi iyi sağlamak lazım.
15 yaş altına yönelik sosyal medya kısıtlamasıyla başlayan süreç, diğer sosyal medya platformlarını da kapsayacak daha geniş bir düzenlemeye dönüşebilir mi, TİKTOK gibi platformlara yasak gelir mi?
Burada aslına bakarsanız 15 yaş altına sosyal medya yasağı var. 15 yaşını doldurmuş, 18 yaşına kadar gelmiş olan çocuklar için de ayrıştırılmış hizmet modeli uygulanmış olacak. Dolayısıyla burada zaten TikTok, Instagram, Facebook ve diğer sosyal medya mecraları bu kapsamda yer alıyor.
1 Kasım’da bu yürürlüğe girdi, 31 Mart’a kadar da sosyal medya platformları gerekli adımları atmak durumunda kalacak. Yani belirteç dediğimiz sistemin kullanılması, sosyal medya platformuna entegre edilmesi bu noktada önemli bir hâl alacak. Ben tamamen bu platformların yasaklanacağını düşünmüyorum. Çünkü hiçbir platform Türkiye gibi özellikle sosyal medyanın yoğun kullanıldığı bir pazardan çıkmak istemez, açık ve net bir şekilde söylemek gerekirse. Çünkü çok ciddi bir reklam geliri elde ediyor bu platformlar. Dolayısıyla yaptırım da son derece önemli. Bu sefer platformlar ellerini kollarını sallayarak istedikleri gibi yönlendirme yapabiliyorlardı, manipülasyon yapabiliyorlardı, sonsuz kaydırma gibi. Mesela belki de çocukları bekleyen en büyük tehdit ve tehlikeydi. Bizler için de aynı durum söz konusu. İşte 15-18 yaş için mesela ne olacak? Takip ettiği takipçi listelerini göremeyecek, canlı yayın açamayacak, bununla birlikte karşı taraf ekran görüntüsü alamayacak. Bu da koruma açısından son derece önemli. Amerika’da bile 47 eyalet Meta’ya dava açmıştı ve 18 milyar dolarlık bir uzlaşma bedeli ödedi. Yani dünyada da bu tarz adımlar atılıyor. Aksi takdirde dijital bir anarşi doğar. Bu durum işin içinden çıkılmaz bir hâl alır. Dolayısıyla koruma adımları artık kaçınılmaz bir duruma gelmiş durumda.
Bir çocuk internette zorbalığa uğradığında ebeveynler panik yapıyor. Suçluların ceza alması ve delillerin kaybolmaması için atılması gereken ilk hukuki adım nedir?
Burada yapılan en büyük hatalardan bir tanesi şu oluyor: Mesela çocuk zorbalığa uğruyor, kişisel verileri, bilgileri ele geçiriliyor, internet ortamında satılığa çıkarılıyor ya da tehdit-şantaj gerçekleştiriliyor. Burada bir kere ailenin çocukla sıcak ve sağlıklı iletişim kurması son derece önemli. Siber zorbalık kaçınılmaz, birçok insana gerçekleştiriliyor. Artık sadece çocuklar, gençler değil; yetişkinlerde bile bu tarz olayların, tehdit-şantajla para sızdırmadan tutun, yapay zekâ görsel ve içerikler oluşturulup onların mağdur edilmesi söz konusu oluyor.
Ailelerimiz bir kere panik yapmamalı, sakin olmalı, bu delilleri önce toplamalıdır. Yani ekran görüntüsü, kayıtları gibi bunların hepsinin zaman damgası alınmalıdır. Hangi platformsa bu platformun ekran görüntüleri, adres çubuğu linki, zorbalığı gerçekleştiren kullanıcı… Bunların hepsinin mutlaka tespit edilmesi açısından önemlidir. Yani delil toplama süreci oldukça önem arz eder. İkinci aşamada Cumhuriyet Savcılığı’na suç duyurusunda bulunulması son derece önemli. Eğer çocuk psikolojik olarak da depresyona girdiyse, kendini huzurlu hissetmiyorsa psikolojik danışmanlık desteği almak son derece önemlidir. Yani hem hukuk hem danışmanlık bir araya gelmeli. Aksi takdirde dediğim gibi bu sefer çocuk asosyal hâle gelecek, içe kapanmaya başlayacak.
Hakikaten çocukları bekleyen belki de en büyük tehdit ve tehlikelerden biri siber zorbalık. Zaten bu sosyal medyaya çok rahat ulaşıldığı için bu 15 yaş yasağı da uygulanmaya başlandı. Birçok ailemizin de bundan dolayı feryat ettiğini biliyoruz. Ondan dolayı ben bu adımların doğru ve yerinde olduğunu düşünüyorum.
Son zamanlarda sosyal medya hesaplarının sıkça ele geçirildiğini görüyoruz. Dolandırıcılar bugünlerde en çok hangi yöntemi kullanıyor ve hesabımızı korumak için ilk ne yapmalıyız hocam?
Dolandırıcılar en çok aslında sahte SMS’ler gönderiyorlar. İşte diyorlar ki: “Dava dosyanız var, ceza dosyanız var.” Bunlar mesela çok fazla geliyor. İşte belli avukat bürolarının telefonlarını burada kullanıyorlar. Bu ciddi bir risk. Ya da telefonlar sizi arayarak “Adınız terör örgütlerine para transferine karıştı.” gibi olaylar meydana geliyor, bu tarz mesajlar oluyor. Kendilerini polis, hâkim, savcı olarak arıyorlar ve diyorlar ki vatandaşlara, kişisel verilerini de bilgilerini de ele geçirip: “Adınız bu, şu suça karışmışsınız, bankada sizin adınıza farklı işlemler yapılıyor, bunların önüne geçebilmemiz için engelleme yapmamız gerekiyor.”
Ya da şunu çok fazla gerçekleştiriyorlar: E-posta gönderiyorlar, “Sosyal medya hesabınıza Amerika’dan erişim sağlanmıştır. Şifrenizi yenilemek için tıklayın.” gibi mesajlar gönderiyorlar. Ya da diyorlar ki “Elektronik tebligatınız geldi.” Gibi mesaja tıkladığınızda casus bir yazılım yüklüyor. Sizin burada kişisel verilerinizi, bilgilerinizi ele geçirmiş oluyor.
Ya da bankadan geldiğini düşündüğünüz, özellikle emekli vatandaşlarımıza çok yapıyorlar. “40 bin lira, 50 bin lira promosyon” diyorlar. Sosyal medyada hedefli reklamcılık olduğu için yaş gruplarına göre reklamlar çıkartıyor. Mesela sizin, benim önümüze çıkmıyor ama 50 yaş üstüne diyor ki: “Promosyonunuz hazır” ya da “Devlet destekli faizsiz kredi” gibi türlü yalanlarla, sosyal medyaya vermiş oldukları reklamlarla bunları çok fazla gerçekleştiriyorlar.
Ya da kişilere mesajlar gönderiyorlar. Diyorlar ki: “Şikâyet sitesinde seninle ilgili bir şikâyet gördüm. Ben kaldıramıyorum, hemen sen kaldır.” Hâlbuki burada sosyal medyanıza giriş yaptığınızda mağdur oluyorsunuz. Ya da “Mahkeme celbini okumak için tıklayın.” diyor ve sahte bir e-Devlet sitesine yönlendirmiş oluyor.
Son dönemde fon mağdurlarının listelerini ele geçirip kendilerini avukat, savcı, hâkim gibi arayıp diyorlar ki: “Paranızın takibini gerçekleştirdim, şu kadar dosya ücreti çıkıyor. Bunu şu hesaba yatırmanız gerekir.” gibi türlü yöntemler kullanıyorlar.
Yine internet ortamında Telegram gibi gruplarda kripto para, yatırım dolandırıcılığı giderek artış göstermeye başladı. Kendilerini finans şirketi olarak, borsada lisanslı firma olarak arayıp: “Ahmet Bey, banka hareketlerinizi gördük. Cazip fırsat teklif sunacağız. Özellikle krediniz çok yüksek, biz size bir yatırım hizmeti sunmak istiyoruz. 50 bin lira koyarsanız 250 bin lira alacaksınız, 300 bin lira alacaksınız.” gibi.
Dikkat ederseniz hepsi kişisel verileri ihlali ve kolay yoldan kazanç amacıyla gerçekleştiriliyor. Her zaman resmî kurumlardan doğrulama, teyit etme son derece önemli. Örnek verelim, adınıza dava dosyası açıldıysa UYAP Vatandaş Portalı üzerinden mutlaka bunları sorgulamanız gerekir. Aksi takdirde dolandırıcıların tuzağına düşebilirsiniz. Kendini polis, hâkim, savcı olarak tanıtan kişilere asla itibar etmeyin. Bizzat kendiniz arayın. Çünkü son dönemde yapay zekâ dolandırıcılığı da artmaya başladı. Ünlü isimlerin bile seslerini kullanıp dolandırıcılık gerçekleştirebiliyorlar. Sahte ses kullanabiliyorlar.
Yapay zeka ile ses ve görüntü kopyalayarak yapılan dolandırıcıklar çok arttı. Bizi telefonla arayıp para isteyen kişinin tanıdığımız biri mi yoksa yapay zeka mı olduğunu nasıl anlayabiliriz?
Yapay zekâ maalesef sahtekârlığın bir numaralı mecrası. Özellikle internet ortamından elde edilen sesler, görüntüler ne yazık ki klonlanabiliyor ve istediğiniz kişiye her cümleyi söyletebilme durumu söz konusu. Bu da ciddi bir mağduriyetin ortaya çıkmasına sebebiyet veriyor.
Son dönemde yapay zekâ dolandırıcılığının temelini ses klonlaması oluşturuyor. Bir yakınınız ya da arkadaşınızmış gibi sizi telefonla arıyorlar ve sesi birebir taklit etmiş durumdalar. Dolayısıyla anneniz, babanız, çocuğunuz gibi sizi arayıp “Hastanede kaldım, şu kadar para lazım, rehin kaldım. Telefonumun da şarjı bitti.” diye sizi arıyorlar. Burada özellikle çok dikkatli olmak lazım. Telefonu kapatıp bizzat kendinizin o kişiyi araması son derece önemli. Çünkü o kişiye bir daha ulaşamayabilirsiniz.
Bu aşamada bir parola oluşturmanız lazım. Aile içerisinde “Ben seni ararsam bu parolayı mutlaka kullan.” deyip en azından işi resmiyete dökebilme şansınız söz konusu olur. Yoksa yapay zekâ şu an emekleyen bir bebek gibi, ilerleyen yıllarda çok daha ciddi bir riski beraberinde getirebilir diyebiliriz.
Uzun yıllardır bilişim suçları üzerine çalışıyorsunuz. Evinde akıllı telefon kullanan çocuğu olan bir anne - babaya "Bunu kesinlikle yapın" diyeceğiniz en temel güvenlik önlemi nedir?
Akıllı telefonlar, tabletler birer casus durumuna geldi. Aynı şekilde güvenlik kameralarında da bu durum söz konusu. Bir kere her zaman lisanslı yazılımlar kullanmak son derece önemli. Girdiğimiz sitelerin korsan site olmaması, buralardan yazılım yüklememiz mühim. Uygulama dükkanlarından yazılım yüklememiz mühim. Kullanmadığımız yazılımları asla telefonlarınıza indirmeyin, uygulama dükkanından bile olsa. Aynı şekilde şunu da yapmak lazım: Uygulamanın erişim izinlerini kesinlikle kontrol edin. Bir de ağa bağlı cihaz listesini kontrol etmek oldukça önem arz eder.
Özellikle ailelerimiz kişisel verileri, bilgileri fütursuzca paylaşmamalı internet ortamında; bu da çok mühim. Ailelerimiz çocuklarının fotoğraflarını internet ortamında asla paylaşmamalı. Bazen bir bakıyorsunuz, karne günü bütün T.C. kimlik numaraları var. Mesela çocuğunun fotoğrafını okulunun önünde paylaşıyor. Dolayısıyla otomatik olarak kötü niyetli kişilerin, istismarcıların, pedofililerin yerini tespit etmesine sebebiyet veriyor. Bu konuda çok dikkat etmemiz gerek. Az paylaşım bu noktada önem arz eder.
Aynı zamanda dijital ortamda güvenliği almak da mühim. Rehber, kamera, işletim sistemleri, yazılım her zaman güncel tutulmalıdır ve her zaman şifre güvenliği çok önemlidir. Mutlaka ayda bir şifremiz güncellenmeli, küçük harf ve özel karakter kullanılmalı, 12 haneden küçük olmamalı. Bir sitede kullandığımız şifreyi başka bir sitede asla kullanmamalıyız. Bir veri açıklığı söz konusu olduğunda otomatik olarak bu durum zincirleme biçimde bilgilerin dolandırıcıların eline geçmesine sebebiyet verebilir.
