Uluğ Bey Kimdir? Asıl Adı ve Kökeni
22 Mart 1393’te Sultaniye’de doğan ve 27 Ekim 1449’da Semerkand’da hayatını kaybeden Uluğ Bey’in asıl adı Muğisüddin Mirza Muhammed Taragay’dır. Timur’un torunu, Şahruh’un oğludur. “Uluğ Bey” lakabını, bilim ve devlet yönetimindeki büyüklüğüyle almıştır. Genç yaşta dedesi Timur ile seferlere katılan Uluğ Bey, siyasi liderliğinin yanında bilimi önceliklendiren nadir hükümdarlardandır.
Hangi Bilim Dallarına Katkı Sundu?
Uluğ Bey, çok yönlü bir bilim insanıydı ve özellikle şu alanlarda çalışmalar yaptı:
Astronomi: Yıldız katalogları, gök cisimlerinin konum hesaplamaları
Matematik: Trigonometri, cetvel hesaplamaları, sinüs-tanjant tabloları
Mantık ve kıraat: Kuran ilimleri ve mantık sistematikleri
Eğitim ve mimari: Medreseler, gözlemevleri ve bilim kurumları inşa etti
Semerkand Valiliği dönemi
1409 yılında 16 yaşındayken Semerkand Valisi olarak görevlendirilen Uluğ Bey, bu dönemde şehri bir bilim ve kültür merkezi haline getirdi.
Kadızâde-i Rûmî,
Cemşîd el-Kâşî,
Ali Kuşçu gibi bilim insanlarını himayesine alarak, İslam dünyasının en parlak bilim çevrelerinden birini oluşturdu.
Semerkand Rasathanesi
1420’de inşa edilen Semerkand Rasathanesi, zamanının en gelişmiş gözlemevlerinden biri olarak kabul edilir.
40 metre çapındaki dev usturlap ile gökyüzü gözlemleri yapıldı.
Yapı, Merâga Rasathanesi’nden esinlenilerek tasarlandı.
Bu gözlemevi sayesinde 1018 yıldızın konumu ölçüldü.
En Önemli Eseri: Zic-i Uluğ Bey
1437’de tamamlanan “Zic-i Uluğ Bey” (Zic-i Cedid-i Sultani) adlı astronomi cetveli,
Gökyüzü hareketlerini,
Takımyıldızları,
Yıldız konumlarını ve
Astrolojik bilgileri
derleyen kapsamlı bir kaynaktır.
Uluslararası Etkisi:
1665’te Oxford’da İngilizce,
1853’te Fransızca olarak basıldı.
Ay yüzeyinde bir krater, onun onuruna “Ulugh Beigh” olarak adlandırılmıştır.
Modern Bilime Etkisi
Sinüs ve tanjant değerlerini içeren kesin matematiksel tablolar hazırladı.
Batlamyus ve Nasirüddin Tûsî gibi isimlerin hatalarını düzeltti.
Trigonometri hesaplamaları, hem İslam hem Avrupa bilim geleneğinde uzun süre kaynak olarak kullanıldı.
Tahtta Bir Bilim Adamı
1447 yılında babası Şahruh’un ölümüyle Timur İmparatorluğu’nun doğu kısmının hükümdarı oldu.
Ancak askeri fetihler yerine bilimsel çalışmaları önceliklendirdi. Bu durum, siyasi çevrelerde “zayıflık” olarak algılandı ve muhaliflerini harekete geçirdi.
nasıl öldü?
1449 yılında taht mücadeleleri sırasında oğlu Abdüllatif Mirza tarafından ihanete uğradı.
Semerkand’a sığınmak istese de şehir kapıları yüzüne kapandı.
25 Ekim 1449’da, bir fetva sonucu öldürüldü.
Gur-ı Emir Türbesi’nde, dedesi Timur’un yanına defnedildi.
