Anadolu’nun Türk-İslam medeniyetine açılan ilk kapısı olan Kars’taki Ani Ören Yeri, tarih tarih sayfalarını aydınlatmaya devam ediyor. Sultan Alparslan’ın 1064 yılındaki fethinin ardından Anadolu’daki ilk Türk yerleşim alanlarından biri haline gelen bölgede yürütülen arkeolojik kazılarda, Selçuklu dönemine ait eşsiz bir mimari unsur keşfedildi.
Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde 2021 yılından bu yana aralıksız sürdürülen Selçuklu Mezarlığı kazılarında ulaşılan eser, geçmişin inanç dünyasına ve taş işçiliği sanatına dair önemli ipuçları sunuyor.
Taş İşçiliğinde Kûfi Hat Sanatının İnce Zarafeti
Gün yüzüne çıkarılan 51 x 21 santimetre boyutlarındaki bezemeli taş, kabartma tekniğiyle işlenmiş özel yapısıyla dikkat çekiyor. Merkeze yerleştirilen sekiz köşeli geleneksel Selçuklu yıldızının etrafını çevreleyen yazı kuşağında, dönemin estetik anlayışını yansıtan kûfi hat sanatı kullanılmış.
Yazı kuşağı incelendiğinde, kompozisyonun bütününde "Hz. Muhammed" isminin simetrik bir düzenle altı kez tekrarlandığı anlaşılıyor. Zamanın yıpratıcı etkisiyle eserin yalnızca yarısının günümüze ulaşabilmiş olması nedeniyle, mevcut parçada söz konusu ismin üç tekrarı net bir biçimde okunabiliyor. Arkeologlar ve sanat tarihçileri, bu özel parçanın Selçuklu mimarisinin simgelerinden biri olan bir kümbet yapısına ait olduğunu değerlendiriyor.
Anadolu’daki İlk Türk-İslam Mezarlığında Tarihi İzler
Anadolu’nun bilinen ilk Türk-İslam mezarlığı ve ilk Türk şehitliği olma niteliğini taşıyan Ani Selçuklu Mezarlığı, barındırdığı yapılarla bölgenin kimliğini belgeliyor. İlk fetih camisi ve mescit gibi tarihi ilklere ev sahipliği yapan Ani, bu son buluntuyla birlikte defin ve mimari kültürünün zenginliğini bir kez daha kanıtlıyor.
Taş üzerindeki motif ve yazı düzeni, Anadolu Selçuklu sanatının coğrafi yayılımını da gözler önüne seriyor. Benzer nitelikteki kûfi yazı kuşakları ve sekiz köşeli yıldız bezemeleri; Tercan’daki 1191 tarihli Mama Hatun Kümbeti, 1224 tarihli Malatya Ulu Camii, Beyşehir’deki Eşrefoğlu Camii ve Konya’daki Tahir ile Zühre Mescidi gibi Türk-İslam sanatının başyapıtlarında da varlığını sürdürüyor. Keşfedilen bu yeni eser, medeniyet mirasının köklü bağlarını pekiştiren somut bir belge olarak kabul ediliyor.
