Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, Cumhuriyet tarihinin en geniş kapsamlı restorasyon sürecinden geçen Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi’nin yer altı katmanlarında incelemelerde bulundu. Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Hasan Fırat Diker’den yürütülen bilimsel kazı, belgeleme ve güçlendirme çalışmalarına dair bilgi alan Bakan Ersoy, yer altındaki tarihi tünellerden kamuoyuna önemli açıklamalarda bulundu.

3 Bin Ton Dolgu Çıkarıldı, 420 Metrelik Hat Temizlendi
Restorasyonun yalnızca yapının görünen cephesiyle sınırlı kalmadığını vurgulayan Bakan Ersoy, yer altı etütlerinin 31 Aralık 2024’te, ikinci etap uygulamalarının ise 2 Aralık 2025’te başladığını hatırlattı. Vezir Bahçe ve Batı Bahçe bölümlerinde yürütülen titiz çalışmalar neticesinde alandan 3 bin tona yakın dolgu malzemesinin tahliye edildiğini belirten Ersoy, toplam 420 metre uzunluğundaki tünel ağının temizlendiğini açıkladı.
Bu yer altı ağının yüzyıllar boyunca İstanbul’un su dağıtımı ve yağmur suyu tahliyesi sisteminde kritik bir rol üstlendiğine dikkat çeken Ersoy, çıkarılan her bulgunun şehrin tarihi su yönetimi altyapısına ışık tuttuğunu ifade etti.

Mevcut Ayasofya’dan Daha Eski Katmanlara Ulaşıldı
Çalışmaların en dikkat çekici bulguları Vezir Bahçe bölgesindeki "hipoje" adı verilen yer altı mezar yapısında elde edildi. Kazı işlemlerinin tamamlandığı ve ana mekânı 8x8 metre ölçülerinde olan bu yapıda, çamurla kaplı tabanın 1,5 metre daha altına inildi. Yapılan bilimsel değerlendirmeler sonucunda, ulaşılan bu alt katmanların mevcut Ayasofya binasından daha eski bir döneme ait olduğu tespit edildi. Yapıya bağlı doğu yönündeki 25 metrelik Kanal-1 hattının temizliği tamamlanırken, batı yönündeki Kanal-2 hattında çalışmalar devam ediyor.
Batı Bahçe’de 6 Yeni Mekân ve 9 Tünel Keşfi
Yer altı araştırmalarının diğer ayağı olan Batı Bahçe’de ise birbiriyle bağlantılı altı farklı mekân ve dokuz tünel gün yüzüne çıkarıldı. Tespit edilen alanların mimari özelliklerine değinen Bakan Ersoy, şu bilgileri paylaştı:
Atrium Bodrumları: Mekân-1, 2 ve 3 olarak adlandırılan bölümlerin, yapının avlu (atrium) kısmına ait bodrum katları olduğu belirlendi.
Yeni Uzantılar: Mekân-3 üzerinden geçilen Mekân-4’ün atriumun güneyinde yer alan ayrı bir yapı olduğu anlaşılırken; kuzeye doğru uzanan Mekân-5’in 4,5 metrelik kısmı ile Soğukçeşme Sokağı yönüne ilerleyen Mekân-6’nın 4x4 metrelik bölümü ortaya çıkarıldı.
Yapısal Onarım: 56 metre uzunluğundaki Mekân-2’nin 18 metrelik tonoz hattında oluşan hasarlar, tarihi dokuya uygun özgün eş malzemeler kullanılarak onarıldı.

180 Metrelik Tünelde Roma Caddesi İzi
Tespit edilen dokuz tünelden yedisinde dolgu temizliği tamamlanırken, iki tünelde belgeleme çalışmaları sürüyor. Temizlenen hatlar arasında 180 metre uzunluğuyla öne çıkan Tünel-4’ün, tarihi Roma Caddesi ile bağlantılı olabileceği değerlendiriliyor. Ayasofya’nın giriş cephesine paralel olarak Fatih Medresesi önünden ziyaretçi girişine doğru yüzde 3 eğimle uzanan bu hatta ve Tünel-5’te, tonoz onarımlarının yanı sıra paslanmaz çelik tahkimatlarla güçlendirme çalışmaları yürütülüyor.
Yer Altı Tünelleri Havalandırma İçin Yeterli Değil
Çalışmalar kapsamında yer altı ağının modern iklimlendirme ve havalandırma altyapısı olarak kullanılıp kullanılamayacağı da mercek altına alındı. Mevcut zemin altı tünel çıkışının 0,5 metrekarelik fiziki kesit alanının, yapının ihtiyaç duyduğu saatte 120 bin metreküplük minimum hava debisinin yalnızca yüzde 3,6’sını karşılayabildiği tespit edildi. Ana girişe yakın konumdaki menfezin de havayı ana mekâna dağıtmadan dışarı kaçırma riski taşıdığını belirten Ersoy, lazer tarama sonuçlarına göre bu ağın taze hava besleme altyapısı olarak değerlendirilip değerlendirilmeyeceğine ilerleyen süreçte karar verileceğini kaydetti.
Ayasofya’nın Yer Altı Mirası Ziyarete Açılacak
Bilimsel belgeleme ve koruma ilkelerinden taviz vermeden çalışmaları sürdürdüklerini vurgulayan Bakan Ersoy, yürütülen kazıların sonunda uygun görülen bölümlerin halkla buluşturulacağı müjdesini verdi. Yapı güvenliği ve tarihi dokunun korunması esas alınarak özel bir teşhir projesi hazırlanacağını duyuran Ersoy, "Ayasofya’nın yer altındaki tarihi zenginliğini de görünür hale getirerek gelecek nesillere aktaracağız" dedi.