Türk sinemasına yön veren özgün bakış açısı ve "Ulusal Sinema" kavramıyla silinmez bir iz bırakan usta yönetmen Halit Refiğ, Esenler Belediyesi Kültür, Sanat ve Sosyal İşler Müdürlüğü tarafından düzenlenen programla anıldı. Dr. Kadir Topbaş Kültür Sanat Merkezi’nde gerçekleştirilen “Bir Düşünce Adamı Olarak: Halit Refiğ” başlıklı söyleşide, yönetmenin toplumsal meselelere yaklaşımını yansıtan Tek Umut Türkiye kitabı ekseninde fikir dünyası ve sanat mücadelesi ele alındı. Gazeteci Bünyamin Yılmaz’ın moderatörlüğünü üstlendiği etkinliğe; yönetmenin eşi Gülper Refiğ, gazeteci-yazar Ali Saydam ve sinemacı Emine Uysal Berger konuşmacı olarak katıldı.
Hollywood teklifini reddeden vatansever duruş
Söyleşide söz alan Gülper Refiğ, Tek Umut Türkiye kitabının ortaya çıkış hikayesini ve eşinin hayatı boyunca taviz vermediği ilkeleri katılımcılarla paylaştı. Halit Refiğ’in Batı merkezli kalıplara karşı kendi toplumunun gerçeklerini anlatan bir sinema dili kurmak istediğini belirten Gülper Refiğ, "Kendi sinemamı yapmak istiyorum diyerek yola çıktı. O dönem köy edebiyatı ve geri kalmışlık temaları revaçtaydı ancak o, ülkesinin olduğundan farklı gösterilmesine karşıydı. Kendi onurundan çok ülkesinin onuruna düşkün bir insandı. Türkiye’yi küçümsemeye ve değerlerimizi yok saymaya çalışanlara karşı ömür boyu mücadele etti" dedi.
Bu duruşu nedeniyle Refiğ’in filmlerinin engellendiğini, eserlerinin yakıldığını ve ağır eleştirilere maruz kaldığını hatırlatan Gülper Refiğ, usta yönetmenin şöhret ve maddi çıkarları hiçbir zaman önemsemediğini vurguladı. Hollywood’dan gelen teklifi dahi bu ilkeli tavrıyla geri çevirdiğini aktaran Refiğ, iki odalı mütevazı evlerinde Oğuz Atay, Adnan Saygun ve Tomris Uyar gibi isimleri ağırladıklarını belirterek, "Antrede kırık dökük masa ve sandalyelerimiz vardı ama evimizden kahkaha eksik olmazdı. Mutluluğu sahip olduklarında değil, fikirlerinden vazgeçmemekte buldu" ifadelerini kullandı.
"Benim hayatımdaki son üniversite Halit Refiğ’dir"
Gazeteci-yazar Ali Saydam ise Halit Refiğ ile tanışmasının hayatındaki en kritik dönüm noktalarından biri olduğunu dile getirdi. Gençlik yıllarında çıkaracağı dergi için Refiğ’den yazı istemeye gittiğinde ilk etapta ret yanıtı aldığını ancak ısrarı sonucu kapıyı araladığını anlatan Saydam, "Hayatımda çok özel bir yeri var. Benim hayatımdaki son üniversite Halit Refiğ’dir. Bana sık sık ‘Düşünmek zor iştir, Alicim’ derdi" şeklinde konuştu.
Refiğ’in kendisini yalnızca bir sinemacı olarak tanımlamasına rağmen aslında derinlikli bir filozof ve düşünür olduğunu savunan Saydam, usta yönetmenin hiçbir kurumdan veya kişiden beklenti içinde olmadan yaşamasının ona gerçek özgürlüğü getirdiğini belirtti. Refiğ’in Doğu ve Batı medeniyetleri arasındaki farklara dair tespitlerine de değinen Saydam, gönül, vefa, insaf ve huzur gibi kavramların Batı dillerinde tam karşılığı olmadığını vurgulayarak, yönetmenin medeniyet algısını özetleyen "Doğu’da aşkı, Batı’da ölümü gördüm" sözünü hatırlattı.
Sinemasında felsefe, müzik ve insanın doğayla imtihanı
Sinemacı Emine Uysal Berger de üniversite yıllarında tanıdığı Halit Refiğ’in filmlerini birer düşünce manifestosu olarak nitelendirdi. Gurbet Kuşları ile iç göç gerçeğini, Haremde Dört Kadın ile ise toplumsal yapıyı derinlemesine işleyen yönetmenin eserlerinde felsefe, psikoloji, dünya tarihi ve Türk müziğinin harmanlandığını belirten Berger; Cüneyt Arkın, Müjde Ar ve Özgü Namal gibi pek çok oyuncunun kariyer yolculuğunda Refiğ’in belirleyici bir rol oynadığının altını çizdi.
Berger, Refiğ sinemasının temel taşlarından birinin de insanın doğayla kurduğu ilişki olduğuna dikkat çekerek Köpekler Adası filmini örnek gösterdi. Eserde modern insanın doğadan kopuşu ve yalnızlaşmasının çarpıcı bir dille işlendiğini söyleyen Berger, genç kuşakların da artık Refiğ’in filmlerine yoğun ilgi gösterdiğini ve zaman geçtikçe usta yönetmenin eserlerinin kıymetinin çok daha iyi anlaşıldığını sözlerine ekledi.
