Diyarbakır’ın Çınar ilçesine bağlı Altunakar (eski adıyla Güzelşeyh) Mahallesi’nde bulunan Osmanlı dönemi ilim merkezlerinden Şeyh Kasım Medresesi ile üzerine sonradan inşa edilen tarihi kasır, büyük oranda yıkılmış durumda olup acil restorasyon bekliyor. Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, yapının rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin hazır olmasına rağmen, özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçısının bulunması nedeniyle onarım çalışmalarının bugüne kadar başlatılamadığını açıkladı.
Bölgenin önemli turizm rotaları üzerinde konumlanan tarihi yapı topluluğu, hem dini hem de sivil mimari özelliklerini bir arada barındırması bakımından kültürel miras açısından kritik bir değer taşıyor. Yüzyıllar boyunca çok sayıda alim ve müderrisin yetiştiği medrese bölümü zamanla büyük tahribata uğrarken, 20. yüzyılın başlarında inşa edilen üst kat kasrın büyük bir kısmı hala ayakta duruyor.
Şeyh Kasım Medresesi ve kasrın tarihsel geçmişi
Yapının kesin inşa tarihini belgeleyen bir kitabeye henüz ulaşılamasa da arşiv kayıtları ve bölgedeki yazma eserler tarihlendirme konusunda önemli ipuçları sunuyor. Prof. Dr. İrfan Yıldız’ın 2012-2013 yıllarında bölgede yürüttüğü yüzey araştırmaları sırasında, şeyhin soyundan gelen ailelerden birinin muhafaza ettiği el yazması bir esere ulaşıldı. Söz konusu eserde kitabın Hicri 1288 (Miladi 1871) yılında medreseye vakfedildiği kaydı yer alıyor. Ayrıca Osmanlı arşivlerinde tespit edilen 1855 tarihli bir belge, medresenin 1850’li yıllardan daha erken bir dönemde inşa edildiğini kanıtlıyor.
Bölgedeki sözlü tarihe ve rivayetlere göre, Şeyh Hasani Nurani (Hasane Aktepe) olarak bilinen alimin de bu medresede yetiştiği ifade ediliyor. Bu bilginin doğrulanması halinde yapının kuruluş tarihinin çok daha eski dönemlere uzanabileceği değerlendiriliyor. Medresenin üzerindeki kasır ise 1900’lü yılların başında Şeyh Kasım’ın oğullarından Şeyh Nimetullah tarafından ailesinin ikamet etmesi amacıyla yaptırıldı.
Mardin ekolü ve Süryani taş işçiliğinin izleri
Medresenin üzerine inşa edilen kasır, dönemin sivil mimari anlayışını yansıtan nitelikli detaylara sahip bulunuyor. Şeyh Nimetullah tarafından yapının inşası için Mardin’den davet edilen Süryani ustalar ve dönemin ünlü mimarı Sarkis Lole'nin çalışmaları, yapıda tipik Mardin ekolünün hakim olmasını sağladı. Mardin ve Midyat çevresindeki tarihi yapılarda görülen bitkisel motif ağırlıklı taş süslemeler ve Mardin taşı kullanımı, kasrın cephesinde belirgin şekilde öne çıkıyor.
Alt katta yer alan medrese bölümü ise klasik eğitim yapısı planıyla dikkat çekiyor. Ortada eyvan niteliğinde bir giriş koridoru bulunurken, bu koridorun her iki yanında medrese talebelerinin konakladığı ve eğitim gördüğü odalar sıralanıyor.
Tarihi dokunun ortasında yükselen bu iki katmanlı yapıya yakından bakıldığında, taşın üzerindeki her bir bitkisel motifin sadece estetik bir kaygıyla değil, dönemin ustalarının sabrıyla işlendiği hemen fark ediliyor. Alt kattaki yıkık duvarların aksine üst kattaki kasrın zamana direnen vakur duruşu, bölgenin geçmişteki ilmi ve kültürel zenginliğinin sessiz bir tanığı gibi ayakta kalmaya çalışıyor. Ancak bakımsızlığın ve doğal koşulların taş yüzeylerde oluşturduğu aşınma, bu eşsiz işçiliğin her geçen gün biraz daha silinmesine yol açıyor.
Restorasyon projeleri hazır ancak mülkiyet engeli sürüyor
Kültürel mirasın korunarak gelecek nesillere aktarılması amacıyla bölgede daha önce bilimsel kazı çalışmaları yürütüldü. Bu kazılar neticesinde toprak altında kalan medrese temelleri tamamen gün yüzüne çıkarıldı ve yapının rölöve, restitüsyon ile restorasyon projeleri eksiksiz olarak hazırlandı.
Ancak tarihi yapının özel mülkiyet statüsünde bulunması ve çok sayıda mirasçısının yer alması, uygulama aşamasına geçilmesinin önündeki en büyük engel olarak duruyor. Uzmanlar, Diyarbakır'ın önemli turizm güzergahlarından biri üzerinde yer alan Güzelşeyh (Altunakar) Medresesi ve Kasrı'nın mülkiyet sorunlarının çözülerek ivedilikle koruma altına alınması gerektiğini vurguluyor.
