Topraklarına dönen hafıza: Çingene Kızı'nın son parçası Gaziantep'te

Türkiye’nin en önemli kültürel mirasları arasında yer alan Zeugma Antik Kenti’ne ait "Çingene Kızı" mozaiğinde tarihi bir an yaşandı. 1965 yılında yasa dışı yollarla ABD’ye kaçırılan mozaiğin 13. parçası, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın ısrarlı takibi ve uluslararası iş birliği neticesinde Türkiye’ye iade edildi. Tarihi eserin teslimi için Gaziantep’teki Zeugma Mozaik Müzesi’nde görkemli bir tören düzenlendi.

Yarım Asırlık Hasret Son Buldu

Törende konuşan Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, Fırat Nehri kıyısında yükselen antik Roma kenti Zeugma’nın, Doğu ile Batı kültürlerini harmanlayan eşsiz bir ticaret ve sanat merkezi olduğunu vurguladı. Kamuoyunda "Çingene Kızı" olarak adlandırılan mozaiğin sadece Gaziantep’in değil, Türkiye’nin küresel ölçekteki en büyük markalarından biri olduğunu ifade eden Ersoy, esere ait birçok parçanın 1960’lardaki kaçak kazılarla yurt dışına kaçırıldığını hatırlattı. Bakanlık tarafından daha önce yürütülen çalışmalarla taban mozaiğine ait 12 panelin 2018 yılında Türkiye’ye getirildiğini belirten Ersoy, bugün ise milattan sonra 2. ve 3. yüzyıllara tarihlenen 13. paneli müzeye kazandırmanın haklı gururunu yaşadıklarını söyledi.

Dedektif Gibi İz Sürüldü: Müzayedede Yakalandı

Kayıp parçanın Türkiye'ye iade süreci adeta bir dedektiflik hikayesini aratmadı. Panel ile ana kompozisyon arasındaki bilimsel ilişki, Grenoble Alpes Üniversitesinden Dr. Camila Felag ile Zeugma Kazı Başkanı Prof. Dr. Kutalmış Görkay’ın araştırmalarıyla tescillendi. Bu bilimsel verilerin ardından harekete geçen Bakanlık uzmanları, eserin uluslararası pazarda el değiştirdiğini tespit etti.

İlk etapta ABD makamlarıyla temasa geçilerek alıcı bilgilerine ulaşılmaya çalışılsa da sonuç alınamadı. Ancak süreci yakından takip etmeyi sürdüren Kültür ve Turizm Bakanlığı uzmanları, eserin uluslararası bir müzayedede yeniden satışa sunulduğunu fark etti. Hukuki ve bilimsel delillerle yapılan hızlı müdahale ve ABD İç Güvenlik Soruşturmaları Birimi (HSI) ile yürütülen koordineli çalışma sonucunda eserin Türkiye’ye iadesi başarıyla tamamlandı.

"Sadece Bir Mozaik Değil, Zedelenen Bir Hafıza Onarılıyor"

Kültür varlığı kaçakçılığıyla mücadelenin çok boyutlu bir süreç olduğuna dikkat çeken Bakan Ersoy, şu ifadeleri kullandı:

"Her tarihi eserin kendi bağlamında bir ruhu ve tamamladığı bir bütün vardır. Zeugma Mozaik Müzesi koleksiyonuna dahil olan bu yeni panel, mozaiklerin bilimsel olarak çok daha bütüncül incelenmesini sağlayacak. Biz burada sadece eksik parçaları bir araya getirmiyoruz; aynı zamanda zedelenen bir tarihi hafızayı onarıyor, geçmişin boşluklarını dolduruyoruz. Bu iadeler, kültürel egemenliğimize sahip çıkma kararlılığımızın en net göstergesidir."

Kültür Diplomasisinde Büyük Başarı: 13 Bin 454 Eser Kurtarıldı

Türkiye ile ABD arasında 2021 yılında imzalanan ve yasa dışı eser trafiğini engellemeyi amaçlayan mutabakat zaptının önemine değinen Ersoy, 5 yıllık bu anlaşmanın süresinin bu yıl bir 5 yıl daha uzatıldığını müjdeledi. Bu uzatmanın iki ülke arasındaki güvene dayalı iş birliğinin somut bir kanıtı olduğunu belirten Bakan Ersoy, 2002 yılından bu yana yürütülen operasyonlarla toplam 13 bin 454 kültür varlığının Türkiye’ye iade edildiğini, bu eserlerin 9 bin 139'unun ise son 8 yılda ülkeye kazandırıldığını açıkladı.

Kültür varlığı kaçakçılığına karşı hem sahada hem de uluslararası hukuk arenasında mücadelenin tavizsiz süreceğini belirten Ersoy, bu topraklardan yasa dışı yollarla koparılan her bir eserin ait olduğu yere dönene dek aynı azimle çalışacaklarını vurguladı.