Ayetullah Ali Hamaney kimdir sorusu, İran ile İsrail ve ABD arasında artan gerilim sonrası yeniden gündeme geldi. İran’ın dini lideri olarak kırk yılı aşkın süredir ülkenin en güçlü ismi olan Hamaney, hem iç politikada hem dış ilişkilerde belirleyici rol oynuyor. 86 yaşındaki liderin konutunun da hedef alındığı iddiaları uluslararası basında geniş yer buldu. Peki Ayetullah Ali Hamaney kimdir, kaç yaşında, nereli ve İran’daki konumu ne?
Ayetullah Ali Hamaney kimdir, nereli ve kaç yaşında?
Ali Hamaney, 1939 yılında İran’ın kutsal şehirlerinden Meşhed’de dünyaya geldi. Orta halli bir ailenin çocuğu olan Hamaney’in babası Şeyh Cevad Hamaney, katı Şii kurallarıyla bilinen bir din adamıydı.
Henüz 11 yaşında dini eğitim almaya başlayan Hamaney, Kum ve Necef’teki medreselerde eğitim gördü. Ayetullah Burucerdi ve Ayetullah Humeyni gibi dönemin önemli isimlerinden ders aldı. Arapça ve klasik İslam metinlerine erken yaşta hâkim oldu.
2025 itibarıyla 86 yaşında olan Hamaney, İran İslam Cumhuriyeti’nin en uzun süre görevde kalan dini lideri olarak biliniyor.
Gençlik yılları ve siyasi yükselişi
Ayetullah Ali Hamaney’i sıradan bir din adamından ayıran en önemli unsur, siyasete olan ilgisi oldu. 1960’lı yıllardan itibaren İran Şahı’na karşı düzenlenen eylemlerde yer aldı.
Şah döneminin istihbarat örgütü SAVAK tarafından altı kez tutuklandığı, işkence gördüğü ve sürgüne gönderildiği biliniyor. Bu deneyimler, Batı’ya karşı güvensiz bir siyasi çizgi benimsemesinde etkili oldu.
1981 yılında düzenlenen bombalı bir suikast girişiminde sağ kolu felç kaldı. Aynı yıl İran İslam Cumhuriyeti’nin üçüncü cumhurbaşkanı seçildi. 1989’da Ayetullah Humeyni’nin ölümü sonrası anayasada yapılan değişiklikle “velayet-i fakih” makamına getirildi.
Bu tarihten itibaren Ayetullah Ali Hamaney, İran’da devletin en üst otoritesi haline geldi.
İran’da dini lider olarak yetkileri neler?
İran’da dini lider makamı, devletin en güçlü pozisyonu olarak kabul ediliyor. Cumhurbaşkanı ve parlamento seçilmiş olsa da, nihai otorite dini lidere ait.
Ayetullah Ali Hamaney, Silahlı Kuvvetler’in Başkomutanı konumunda. Yargı başkanlarını atama, Devrim Muhafızları ile doğrudan temas kurma ve stratejik kararlarda son sözü söyleme yetkisine sahip.
Devletin temel kurumları görünüşte ayrı çalışsa da, Hamaney’in ofisi üzerinden şekillenen bir karar mekanizması bulunuyor. Bu yapı, İran siyasetinde merkezi bir kontrol sistemi oluşturuyor.
Direniş Ekseni ve dış politika çizgisi
Ayetullah Ali Hamaney’in dış politika anlayışı, ABD ve İsrail karşıtlığı üzerine kurulu. “Direniş Ekseni” olarak adlandırılan yapı, İran’ın bölgesel stratejisinin temelini oluşturuyor.
Bu eksen; Lübnan’da Hizbullah, Suriye’de Beşar Esad yönetimi, Irak’taki Şii milisler, Yemen’de Husiler ve Filistin’de Hamas gibi aktörleri kapsıyor. İran, bu yapı üzerinden Ortadoğu’da vekil güçlerle etki alanı oluşturdu.
Ancak 7 Ekim 2023 sonrası gelişmeler ve İsrail’in bölgedeki operasyonları, bu yapının ciddi şekilde zayıflamasına yol açtı. Son dönemde İsrail ve ABD’nin İran’a yönelik saldırıları, Hamaney’in stratejisinin yeniden sorgulanmasına neden oldu.
Halef tartışmaları: Mücteba Hamaney gündemde
Ayetullah Ali Hamaney’in ileri yaşı ve sağlık durumuna dair iddialar, İran’da halef tartışmalarını artırdı. En çok konuşulan isim, oğlu Mücteba Hamaney.
Kum’da dini eğitim alan Mücteba’nın, Dini Liderlik Ofisi üzerinde önemli bir etkisi olduğu belirtiliyor. Devrim Muhafızları ve güvenlik çevreleriyle yakın ilişkiler kurduğu ifade ediliyor.
Daha önce adı geçen isimlerden biri olan Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin 2024’teki helikopter kazasında hayatını kaybetmesi, haleflik senaryolarını daha da karmaşık hale getirdi.
Son gelişmeler ve güvenlik iddiaları
Uluslararası basında yer alan haberlere göre, Tahran’da hedef alınan yerler arasında Ayetullah Ali Hamaney’in konutunun da bulunduğu öne sürüldü. Hamaney’in güvenli bir yere götürüldüğü iddiaları gündeme geldi.
Bu gelişmeler, ABD ve İran arasında yürütülen nükleer müzakerelerin askıya alınmasıyla aynı döneme denk geldi. Bölgedeki gerilim, İran’ın siyasi geleceğine dair belirsizlikleri artırıyor.
