Abdullah AĞAR
Hewraman bölgesinin en yüksek dağı ise 3.500 metrelik rakımıyla ŞAHO DAĞI.
Hewraman bölgesinin Irak kesimi: Süleymaniye’nin 60 km. güneydoğusundaki Halepçe’den başlıyor. Tuvella ve Biyara’nın kırsal ve dağlık kesimlerini içine alarak İran’a doğru uzanıyor.
İran Hewraman’ı ise Merivan ile Paveh kasabası arasındaki dağlık alan. İran Hewraman’ının merkezi Oraman Takth (Uraman Taht) ise ŞAHO Dağı’nın eteklerine kurulmuş.
PKK’nın Halepçe ve Hewraman bölgelerindeki kırsala yerleşmesinin KYB(YNK)’de yol açtığı rahatsızlığın (!) basına yansıdığı görülüyor. Konu ile ilgili demeç veren Süleymaniye İç Güvenlik Komitesi Başkanı Dana Şehid Ceza; “IKBY’ye bağlı olmayan hiç bir güç yasal değildir” dedikten sonra, “Sorunun takipçisi olacaklarını ve bölge halkını koruma görevinin kendi güvenlik güçlerinin sorumluluğunda” olduğunu ifade ediyor.
Bununla birlikte bölgenin asıl sakinleri ve sahiplik iddiasındaki HDK-Doğu Kürdistan Demokrat Partisi (Hizba Demokrata Kurdistanê) mensupları ve bu partiye bağlı KDP-İ (İran) Peşmergeleri de durumdan fazlasıyla rahatsız. Onlara göre de; “PKK’nın bölgeye KYB (YNK) ya da İran’ın izni ve desteği olmadan giremez!”
Basına demeç veren HDK merkez komite üyesi Kawa Behramî; “PKK’nın Doğu ve Güney Kürdistan sınırındaki Hawar ve Hewraman sınırına nasıl girdiğini bilmediklerini, bir tarafta IKBY (Soran bölgesinde hüküm süren KYB’yi kastediyor), diğer tarafta İran olduğunu, her iki taraftan birinin yardımı olmadan PKK’nın buraya girmesinin mümkün olmadığını, bu bölgelerin Halepçe katliamı olana kadar kendi kontrollerinde olduğunu, kendi halklarının halen burada yaşadığını, PKK’nın girdiği alanların kendilerine ait eski üs bölgeleri olduğunu...” söylüyor.
HDK’ya bağlı KDP-İ Peşmergeleri ile PKK arasında geçen aylarda da gerilim ve çatışma yaşanmıştı. Süleymaniye’ye bağlı İran sınırı yakınlarındaki Kaleşin’de Mayıs ayının son günlerinde KDP-İ ile PKK arasında yaşanan çatışmalarda bir KDP-İ (İran) Peşmergesi ölmüş, üçü de yaralanmıştı.
KDP-İ (İran) Peşmergeleri ya da diğer adıyla Doğu Kürdistan Demokrat Partisi (Hizba Demokrata Kurdistanê-HDK) mensupları, Barzani-KDP ve KDP Peşmergeleri ile işbirliği yapıyor ve Irak’ın kuzeyinde IKBY safında değişik cephelerde IŞİD çatışmalarında boy gösteriyorlar.
İran ise Suriye ve Irak’ta karşı karşıya geldiği Türkiye ve Türkiye ile sıkı ilişkiler kuran KDP (PDK-Barzani)’yi, KYB(YNK-Talabani)- Goran Hareketi-PKK-PYD ve YPG üzerinden maniple ve/veya domine etmeye çalışıyor.
Hewraman bölgesi ise Irak ile İran sınırı nedeniyle fiilen ikiye bölünmüş durumda. Irak tarafında kalan Hewramani bölgesi Halepçe ile Tawella (Tuvella) ve Braya (Biyara) kasabalarını içine alırken, İran tarafında kalan Hewramani bölgesi Merivan’ın güneyinden Pahev’e kadar uzanıyor.
Bölgeden gelen bilgilere göre PKK’lı teröristler her iki ülke arasında paylaşılmış Hewramani bölgelerini de kullanıyor.
KDP-İ Peşmergelerinin Barzani tarafında yer almasından rahatsız olan İran ve KYB’nin, KDP-İ Peşmergelerinin eski yaşam ve mücadele alanlarını PKK’ya açarak yeni bir hamle yaptıkları ortaya çıkıyor.
Yeni gelişen bu durumun Türkiye’nin PKK’ya yaptığı hava akınlarıyla ve olası sınır ötesi harekatlarla da ilişkisi var:
Türkiye’nin Şırnak ve Hakkari sınırlarının karşısındaki Sinath-Haftanin-Zap-Hakurk genel kamp alanları ile Kandil Dağı’na yaptığı hava operasyonları nedeniyle rahat hareket edemeyen PKK’nın Türkiye’nin erişiminden, etki ve ilgi sahalarından uzak, müdahale etme kabiliyeti olsa bile müdahale edemeyeceği alternatif alanlarda yuvalanmaya çalıştığı değerlendiriliyor.
Konunun bir diğer önemli tarafı da PKK’nın Batı Dünyası tarafından Suriye’de legal bir güç olarak kabul görmesi ve bir vekalet savaşı üretmesi... PKK üzerindeki etkisini kaybetmek istemeyen; İran’daki Kürtler üzerinde, Suriye’deki iç savaşta, Irak’ın kuzeyinde ve Türkiye’de PKK’yı kendi menfaatleri doğrultusunda kullanan/kullanmak isteyen İran’ın, İran ve Irak Hewraman bölgelerini PKK’nın kullanımına açması anlamlı bulunuyor.
Doğu Kürdistan Demokrat Partisi (Hizba Demokrata Kurdistanê-HDK)’nın 1988 yılında Saddam Hüseyin’in Halepçe yaptığı gaz saldırısından sonra bölgeyi boşalttığı ifade ediliyor.
Hewraman bölgesi tarihsel anlamlarıyla, etnik ve mezhepsel terör örgütlerine yaptığı yataklıklarla, tarikat ve mezhepler adına taşıdığı figür ve ritüellerle kendine has önemleri, iç içe yaşayan hatta birbirine karışmış pek çok özelliği barındırıyor:
1 - Hewraman bölgesi IŞİD (DAİŞ-DAAŞ) örgütünün ilk lideri Ebu Musab el-Zerkavi’nin Irak’ta ilk yuvalandığı, gelecekte Irak’ın en güçlü örgütlerinden biri olan Ensar el Sünne’yi kurduğu yer!
Zerkavi, Afganistan-İran ve İran Kürdistan’ındaki Hewraman bölgesini kullanarak 2001 yılının sonlarında Irak Kürdistan’ındaki Hewraman bölgesine geliyor ve Tawella (Tuvella) kırsal ve dağlık alanlarına yerleşiyor.
Ensar el Sünne’nin temellerini burada atan, örgütüne adam toplayan ve güçlenen Zerkavi, 2003 yılından itibaren IŞİD’in kurucu örgütü Cemaat el Tevhit vel Cihat’ın başında Arap Irak’ında faaliyet göstermeye başlıyor.
2 - İran Hewraman bölgesinin merkezi olan Oraman Takht’ın, aynı zamanda Zerdüştlerin sığınağı olduğu biliniyor. Üç bin civarında nüfusa sahip olan köy, aynı zamanda 11nci yüzyılda yaşamış Zerdüşt alimi Pir Şaliyar’ın evine ve türbesine sahiplik yapıyor.
Bölgede her yıl Kürt takvimimin Rebendan ayında mistik Pir Şaliyar törenleri düzenleniyor. Miladi takvime göre 21 Ocak-20 Şubat’a denk gelen Rebendan ayında Pir Şaliyar’ın, amansız hastalığından iyileştirdiği için babasının kendisiyle evlenmesine izin verdiği ancak münzevi Pir Şaliyar’ın düğün yapacak bir şeyi olmadığı için bütün Hewramanlıların bir araya gelerek Şaliyar’ı Buhara şahının kızı Şah Bahar Hatun’la evlendirdikleri efsanevi düğün sembollerle ritüellerle zikirlerle her yıl burada kutlanıyor.
Bu ritüel Uraman Taht’ta hâlâ ayakta duran ve artık kutsallaşmış(!) Pir Şaliyar’ın evinin önünde canlandırılıyor.
3 - PKK’nın kendilerine ve Kürtlerin dinine dair Zerdüştlükle ilgili iddiası ve söylevi Hewraman’ı, Oraman Takht’ı, Pir Şaliyar’ı, her yıl yapılan mistik törenleri, Şaho dağını, bölgeden akıp giden Şirvan nehrini, Kürtler üzerine oynanan dini ve mezhepsel oyunları daha anlamlı ve önemli kılıyor. Marksist-Leninist anti-emperyalist bir örgüt iddiasında olan, bu haliyle emperyalizmin menfaatlerine hizmet eden PKK’nın, ortaya çıktığı ilk yıllardaki kimliğine Zerdüştlükle ilgili yaptığı vurgu, bölge halkları tarafından kabul görmemişti. Bunun üzerine strateji değiştiren ve örgüt içinde İmamlar Cemiyetini kuran PKK kendisiyle mücadele eden Türk güvenlik kuvvetlerini “Dinsiz, ateist, gavur uşağı” gibi yaftalarla itibarsızlaştırmak istemiş, bölge halkını din üzerinden kendine bağlamaya çalışmıştı. 1nci kuşakta istediği sonucu alamasa da, PKK’nın etkisi altına aldığı genç kuşaklarda ciddi kazanımlar elde ettiği görülüyor.
2nci ve 3ncü kuşak (Yeni nesil) PKK’lılar ve YGD-H unsurlarında yoğun olarak görülen Zerdüşti, Yaresani, ateist, Marksist-Leninist ve din düşmanı görüşler, 1nci nesilde ertelenen planların bu kuşaklarda etkili olduğunu ispatlıyor.
4 - Burada günümüzü fazlasıyla etkileyen geçmişe dair önemli bir tespiti yapmak ve Yaresan İnancına değinmek gerekiyor: Bu inancı, İran’da yüzyıllarca hâkim olan Zerdüştlüğün, İslamiyet sonrası coğrafyada İslami figürlerle karışmasıyla ortaya çıktığı biliniyor. Zerdüştlükten sonra bölgedeki halklar İslam’a geçmiş olsa da, Yaresan İnancı Irak’ın kuzeyini de kapsayacak şekilde İran Kürdistan’ının neredeyse tamamında uzunca bir dönem varlık göstermiş. Miladi 8. yüzyılda yaşamış Behlül ile ortaya çıkan bu inanç Şah Fezl, Baba Serheng, Şah Hoşin ve son olarak 15. yüzyılda Sultan Sehak ile birlikte dinsel örgütlenmeyi tamamlamış. Yeniden doğuş ve reenkarnasyon düşüncesi üzerine kurulu olan ve “Serencam” isimli bir de kitapları bulunan Yaresanlıkta, Tanrının evreni yarattıktan sonra sırasıyla Hz. Ali’de, daha sonra da ismi geçen cemaat önderlerinin bedenlerinde tecelli ettiğine inanılıyor. Tüm yaratılış konularının, cemaate ait kuralların ve vecizelerin toplandığı “Serencam” isimli kitap için ise Yaresan cemaati üzerine yıllarca araştırma yapmış ve konuyla ilgili Ehl-i Hak kitabının yazarı M.Reza (Fariborz) Hamzeh’ee; “Serencam’da anlatılanlar, Zerdüştlerin kutsal kitabı Avesta’da anlatılanlarla benzerlikler taşıdığını...” ifade ediyor.
5 - Konuyla ilgili diğer önemli bir tespit de Hewraman’a gitmiş ve Atlas dergisinde bölgeyi anlatmış olan derginin yazarlarından Mehmet Sait Taşkıran’a ait: “Kermanşah eyaletine bağlı Sahneh kentinde Yaresan’ın Ali-Elahi koluna mensup olan Derviş Ramtin ile sohbet ederken cemaatin dervişlerinin anlatıldığı bir kitapta DERSİM PİRİ SEYİT RIZA’nın fotoğrafını da görmüştüm. Derviş Ramtin kendileri için kutsal sayılan dervişleri, pirleri anlatırken Seyit Rıza’ya da değindiğini...” ifade ediyor.
Bu bilgiler dikkate alındığında konu daha da ilginç hale geliyor.Türkiye Cumhuriyeti’nin dışa karşı var olma savaşı verdiği otuzlu yıllarda, bir de içine karşı amansız bir mücadele üretmesine neden olan Dersim isyanının gizli kalan orijiniyle ilgili çok önemli bir veri bu. Tartışmaları bugün bile devam eden Dersim İsyanının liderlerinden olan Seyit Rıza’nın Zerdüştlük ve İslam’ın karışmasıyla ortaya çıkan Yaseran inancına mensup bir kişi olduğunu düşününce, Alevi, Bektaşi, Kürt ve/veya Zaza olduğu iddia edilen isyanın hiç de öyle olmadığı ortaya çıkıveriyor. Seyit Rıza’nın Yaseran inancına bağlılığı, bağlantıları, bölgede isyana neden olan istismar metotları ve günümüze etkisi, sadece Seyit Rıza'yı değil, bugünün etnik ve mezhepsel kimliklere bürünmüş Seyit Rıza'larını, Hewramani bölgesi gibi ritüellerler, mistik hissedişler ve hileler barındıran "sembol alanları" daha anlamlı ve önemli kılıyor.
Düşmanlık tohumları; sembol kişiler, sembol alanlar, etnik ve mezhepsel mistik ritüeller üzerinden ekiliyor. Düşmanca ayrılıkların derin yarıkları buralardan kazılıyor.
6 - Irak’ta Amerikan işgali sonrası 2006 ve 2007’da Samarra’da Askeriyye Türbesinin (10. İmam Hasan ül Askeri, 11. İmam Ali ül Hadi’nin defnedildiği ve 12. İmam Mehdi’nin tekrar ortaya çıkacağına-nüzul edeceğine inanılan türbenin) bombalanmasıyla Sünni Araplarla Şii Araplar arasında başlayan mezhepsel kökenli iç savaş, IŞİD kaosundan sonra Yemen’de İran ile Suudi koalisyonu arasında devletler bazında yaşanan mezhepsel bir savaşa evrildi. Aynı mezhepsel savaş, adı konmamış bir şekilde Suriye ve Irak’taki aparat güçler ve vekalet savaşçıları üzerinden Türkiye ile İran arasında da yaşanıyor.
Gerginliğin ve manipülasyonların had safhaya ulaştığı bu dönemde PKK’nın ŞAHO Dağı hamlesi sadece operasyonel bir arayışı değil, kavramsal bir kaosun da peşinde olduğunu gösteriyor. Geçmiş iki seçim dönemi, öncesi ve sonrasında HDP’nin yapmış olduğu Alevileri, Alevi-Kürtleri, Kürtler, Zazaları, Caferileleri, Nusayrileri hedef alan siyasi hamlelerinin ne anlama geldiğini anlamak gerekiyor.
Dinsel figürlerle ve farklı öğretilerle makyajlanmış etnik bölünmeyi amaçlayan siyasallaşmış PKK terörü, siyaset üzerinden yığdığı kitlelerle ve tabii ki yerel ve küresel hamilerinin gölgesinde, Kürtlerin ve Türklerin ortak yok oluşu için atını koşturmaya devam ediyor.
Abdullah AĞAR
7.12.2015
- Irak tarafında kalan Hevramani’lere “Hewramani Text” denilirken, İran tarafındaki Hevramanilere “Hewramanî Sext veya Hawramani Lûhoni” deniyor.
- Irak Hewraman bölgesinde yer alan başta Byara (Biraya) kasabası ile Halepçe ve Tuvella, Irak’taki Kürt Nakşibendiliğinin merkezi. Bölge halkının amelde mezhebi ise büyük oranda Şafilik.
- İran Hewraman bölgesinde yaşayanlar da amelde mezhep olarak çoğunlukla Şafii mezhebine bağlı. Tasavvuf, tarikat, meşrep olarak Kadirilik ve Nakşibendilik hâkim. Özellikle Kadirilikten türeyen Kesnazani tarikatına mensup kişilere çok rastlanıyor.
- Bölgede kullanılan Sorani ve Gorani Kürtçesinde “Taht-takth” kelimesi “Merkez” anlamında.