Avrupa Birliği (AB), sosyal medya, çevrim içi oyun ve e-ticaret platformlarında kullanıcıları daha fazla harcamaya ve ekran başında uzun süre kalmaya yönlendiren manipülatif uygulamalara son vermek amacıyla DFA yasası (Digital Fairness Act - Dijital Adalet Yasası) teklifini resmen duyurdu. AB Komisyonu Başkan Yardımcısı ve Teknolojiden Sorumlu Üyesi Henna Virkkunen tarafından detayları paylaşılan yeni düzenleme, özellikle reşit olmayan kullanıcıları korumayı, abonelik iptallerini kolaylaştırmayı ve ihlal durumunda dev teknoloji şirketlerine küresel cirolarının yüzde 6’sına kadar para cezası kesilmesini öngörüyor.
DFA yasası ve hedeflediği dijital uygulamalar
Avrupa Komisyonu tarafından hazırlanan DFA yasası, çevrim içi ortamda tüketicilerin bilinçli karar verme yetisini zayıflatan ve psikolojik baskı yaratan haksız ticari uygulamalarla mücadele etmeyi hedefliyor. Mevcut Dijital Hizmetler Yasası (DSA), Dijital Piyasalar Yasası (DMA), Yapay Zeka Yasası (AI Act) ve Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) gibi düzenlemeleri tamamlayıcı nitelikte hazırlanan teklif, günlük dijital deneyimin neredeyse her noktasına doğrudan müdahale ediyor.
Günlük hayatta bir dijital aboneliği iptal etmek isterken labirenti andıran menülerde kaybolmak ya da bir alışveriş sitesinde "son 2 ürün kaldı" uyarısıyla aceleci kararlar vermeye zorlanmak, pek çok internet kullanıcısının defalarca karşılaştığı yorucu bir deneyim haline gelmiş durumda. Ekranı aşağı kaydırdıkça bitmeyen içerik akışları ve sürekli bildirim gönderen uygulamalar, kullanıcıların zaman algısını ve harcama alışkanlıklarını fark ettirmeden yönlendiriyor. Hazırlanan bu yeni yasal çerçeve, tam da bu görünmez dijital baskı mekanizmalarını ortadan kaldırarak kullanıcıya kendi zamanı ve bütçesi üzerinde yeniden kontrol hakkı tanımayı amaçlıyor.
Oyun içi harcamalar ve bağımlılık yaratan tasarımlara yeni sınırlar
Yeni düzenlemenin en sert yaptırımları, kullanıcı davranışlarını manipüle eden arayüz tasarımlarına ve oyun içi monetizasyon (paraya çevirme) yöntemlerine yönelik olacak. Düzenleme kapsamında öne çıkan temel kısıtlamalar şunlardır:
Bağımlılık yaratan özelliklerin kapatılabilmesi: Kullanıcılar; sonsuz kaydırma (infinite scroll), otomatik video oynatma ve sürekli etkileşime çağıran bildirim mekanizmalarını diledikleri zaman devre dışı bırakabilecek.
Yapay zeka sistemlerinin denetimi: Kısıtlamalar yalnızca sosyal medya ile sınırlı kalmayacak; yapay zeka arkadaşları (AI companions) ve genel amaçlı sohbet botlarının kullanıcıları duygusal veya finansal olarak yönlendiren tasarımları da mercek altına alınacak.
Çocuklara yönelik oyun mekanikleri: Reşit olmayan kullanıcılara kazanmak için ödeme (pay-to-win) ve ilerlemek için ödeme (pay-to-progress) sistemlerinin sunulması sınırlandırılacak. Ganimet kutuları (loot boxes) ve şans faktörüne dayalı paket sistemleri çocuklara kapatılırken, yetişkin oyuncular için mevcut mekanizmaların kullanımına izin verilmeye devam edilecek.
Sahte kıtlık uyarılarının yasaklanması: E-ticaret sitelerinde bir ürünün gerçekte olduğundan daha az sayıda kaldığı izlenimini yaratan yanıltıcı stok ve geri sayım sayaçları yasaklanacak.
Abonelik iptalleri, influencer reklamları ve yapay zeka temsilcileri
DFA yasası, dijital sözleşmelerde şeffaflığı artırmak için hizmet sağlayıcılara yeni yükümlülükler getiriyor. Şirketler, ücretsiz deneme sürelerinin bitimine veya otomatik abonelik yenileme tarihlerine yaklaşılırken tüketicilere açık hatırlatmalar göndermek zorunda kalacak. Ayrıca uygulama içi sanal para birimleriyle yapılan harcamalarda ve dinamik fiyatlandırma modellerinde tüketicinin ödeyeceği gerçek tutar net biçimde gösterilecek.
Influencer pazarlaması alanında ise içerik üreticilerinin ticari iş birliklerini gizlemesi kesin olarak engellenecek ve çocukların fenomenlere duyduğu güvenin ticari amaçlarla istismar edilmesinin önüne geçilecek. Müşteri hizmetlerinde kullanılan yapay zeka robotlarına karşı tüketicilere doğrudan bir insan müşteri temsilcisine bağlanma hakkı tanınırken, kullanıcı adına alışveriş yapabilen yapay zeka temsilcilerinin (AI agents) hukuki sorumluluk sınırları da netleştirilecek.
Ekonomik etkiler ve AB dijital mevzuatındaki yeri
Avrupa Komisyonu’nun etki değerlendirme raporuna göre yeni kurallar, haksız ticari uygulamalardan kaynaklanan maddi kayıplar ve zaman israfı önlendiğinde tüketicilere yılda 13,7 milyar euroya kadar ekonomik fayda sağlayacak. 2025-2035 dönemini kapsayan projeksiyonda tüketicilerin toplamda 88,4 milyar euroluk mali kayıptan korunacağı hesaplanırken, işletmelerin uyum sürecinde yıllık yaklaşık 678 milyon euro ek maliyet üstleneceği öngörülüyor.
Ayrıca Tüketicinin Korunması İşbirliği Yönetmeliği’nde yapılacak güncellemeyle Avrupa Komisyonu, birden fazla üye ülkedeki tüketicileri etkileyen büyük ölçekli ihlalleri doğrudan soruşturma yetkisi kazanacak. AB merkezi bulunmayan şirketlerin ise denetim makamlarıyla iletişim kurabilmesi için Birlik sınırları içinde yasal temsilci ataması zorunlu tutulacak.
