Ülkemizde hemen her kentte karşımıza çıkan gecekondu bölgeleri ile afet riski altındaki bölgelerde yaşayan vatandaşlarımıza güvenli ve yaşanabilir koşullar sunmaya yönelik projeler için kaynak aktarmaya devam eden TOKİ, bu alandaki faaliyetlerini geliştirerek hızlı kentleşmeye ve bunun olumsuz etkilerine maruz kalan kentlerde yaşam standartlarını iyileştirmeyi amaçlamaktadır. Buna göre, ülkemizde çağdaş planlama yaklaşımıyla, büyük çaplı bir yeniden imar süreci başlatılmış, eldeki tüm kaynaklar, kent planlamasına ve standartların altında kalan, plansız yapılaşmayı yenileme çalışmalarına yönlendirilmiştir. Toki Başkanı Ergün Turan ile sektörü YeniBirlik okuyucuları için konuştuk.
NEŞE BERBER
Kentsel Dönüşüm nedir?
Kentleşme ile birlikte zaman içinde oluşan gecekondular ve kaçak yapılar, toplam konut stokumuzun önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Özellikle gecekondular, çarpık ve kaçak yapıların dönüştürülmesi gerekmektedir. Ülkemizdeki en büyük 10 şehri düşünürsek; toplam nüfusun yaklaşık yarısı bu şehirlerde yaşıyor.
Kentsel dönüşüm sadece fiziksel bir iyileştirme, “sağlam bina yapmak” değildir. Dönüşümle yapılan üretimlerin, sosyal dokuya uyumluluğu, tarihi ve kültürel geçmişi güçlü alanlarda kimliği zedelememesi, fiziki olarak güvenli ve mekansal açıdan sürdürülebilir olması gerekiyor.
Kentsel Dönüşüm aynı zamanda bir zihinsel dönüşümdür. İnsanların karşılıklı adım atmasıyla ilerlenebilecek bir çalışmadır. Sürecin başarılı olabilmesi için başta ev sahipleri olmak üzere, tüm paydaşların bu işin önündeki engelleyici yaklaşımlardan uzak durması gerekiyor. Başta deprem olmak üzere barındırdığı risk ve tehlikeler karşısında dönüşüm gereklilik değil, zorunluluktur.
Kentsel dönüşüm sadece binalar yıkıp yerlerine yenilerini inşa etmek demek değildir. Çevre düzenlemeleri, donatı alanlarıyla sosyal ihtiyaçlara da yanıt vermelidir. Dönüşüm şehirlere yük getirmemeli aksine şehre değer katan projeler olmalıdır.
Kentsel Dönüşüm Türkiye'de niye bu kadar gündemde?
Sizlerin de yakinen bildiği gibi ülkemizde gecekondulaşma 1950’li yıllarda sanayileşmenin başlangıcı ve şehirlere göçün artmasıyla gündeme gelmiştir. Özellikle büyük şehirlerin çevrelerinde oluşan ve çoğu kamu arazilerinin üzerinde yapılan kaçak yapılar, genellikle dönemin ekonomik ve sosyal şartları ve biraz da yerel yönetimlerin göz yumması sonucunda oluşmuştur. Buna yoğunluk ve yetersiz donatı alanları da ilave edildiğinde çarpık kentleşme ile yüz yüze gelinmiştir. Bugün ülkemizde yaklaşık 23 milyon civarında konut vardır. Topraklarının yüzde 70’inden fazlası 1. ve 2. derece deprem bölgesi olan ülkemizde, olası can kayıplarının önlenmesi açısından en önemli argümanlardan biri kentsel dönüşümdür. Ülkemizde 20 yıl içerisinde 7.5 milyon yapının dönüşümünün sağlanması gerekiyor. Bu kapsamda, ülke olarak hem deprem tehdidine hem de afetlere karşı hazırlığımız yapmalıyız. Bunun için kentsel dönüşümde çok önemlidir ve asla vazgeçmemeliyiz.
Türkiye, Kentsel Dönüşümün neresinde?
Hükümetimizin aldığı tedbirler çerçevesinde özellikle afet riskinin ve çarpık kentleşmenin yoğun olduğu şehirlerde ve alanlarda farklı ihtiyaçları ve değişimleri göz önüne alarak Kentsel Yenileme ve Kentsel Dönüşüm projeleri geliştirilmektedir. Başta Çevre ve Şehircilik Bakanlığımız olmak üzere, belediyelerimizin, diğer kurumlarımızın ve özel sektörün büyük çabalarına rağmen gecekondu önleme ve kentsel yenileme konusunda daha çok çalışmamız gerektiği ortadadır. Ülkemizin tüm şehirlerinde Kentsel yenileme ihtiyacı olması nedeniyle, kentsel dönüşüm projelerimizi de peşi sıra hayata geçiriyoruz. TOKİ olarak 54 İl’de Yerel yönetimlerle müştereken başlattığımız kentsel yenileme programı kapsamında yaklaşık 72,5 milyon m2 alanda aktif projeler yürütüyoruz.
Bu kapsamda geliştirilen ve 70 bini tamamlanmış olan 286 bin 500 konutluk 191 kentsel dönüşüm projemiz hızla devam ediyor. Çalışmalar tamamlandığında, konut alanlarının yanı sıra ticaret ve sanayisiyle ülke ekonomisinin can damarı olan üretim alanlarımız da nitelikli çevrelere kavuşacaktır.
Kentsel dönüşüm kapsamında olan bölgedeki evleri için bu uygulamalara itiraz hakkı var mı? Bu süreç nasıl işler?
TOKİ olarak sektör paydaşlarımızdan en önemli farkımız kamu yararı prensibiyle kar amacı gütmeden milletimize güvenli konutlar üretmek. Kentsel dönüşümde, gecekondu dönüşüm alanlarında toplumsal sorumluluk anlayışıyla çalışıyoruz. Hak sahibi olarak kabul edilen vatandaşların mağdur olmaması için büyük özen gösteriyoruz. Kar etmiyoruz, aksine kira yardımı gibi kolaylaştırıcı çözümlerle vatandaşlarımızı destekliyoruz, süreci sübvanse ediyoruz. Vatandaşlarımıza uygun koşullarda konut imkanı sunuyoruz. Rızaya dayalı “yerinde dönüşüm” anlayışıyla ve en önemlisi TOKİ güvencesi ile vatandaşlarımıza önemli imkanlar sunuyoruz ve bu sayede yüzde 85’lere varan uzlaşma oranlarıyla çok başarılı sonuçlar alıyoruz. Milletimiz, güvenli yapılarda, daha güzel şehirlerde yaşamaları için ortaya koyduğumuz samimi gayreti görüyor ve takdir ediyor.
Konut tarihî eser olması durumunda süreç nasıl işleyecek?
Kentsel dönüşümde TOKİ olarak yerel mimari dokuyu koruyup, mahalle kültürü ve yatay mimari anlayışıyla projeler üretiyoruz. Tarihi bölgelerdeki dönüşüm alanlarının özgün kimlik ve sosyo-kültürel değerlerinin sürdürülebilirliğini sağlıyoruz.
Tarihi eserlerimize ve tarihimize sahip çıkıp, gelenekten geleceğe anlayışla hareket ediyoruz. Nevşehir’de kentsel dönüşüm için yıktığımız gecekonduların altından tarihi bir kent çıktı. Bölgede tarihi bir kentin bulunması üzerine inşaat çalışmalarını durdurduklarını açıkladı.
Nevşehir’in merkezinde kentsel dönüşüm alanında dünyanın en büyük eski yerleşimi olduğu belirtilen bir yeraltı şehri çıktı. Bunun üzerine Nevşehir Belediyesi ile birlikte bu alanın korunması konusunda anlaştık ve projeden vazgeçtik. Harcadığımız 90 milyon TL’yi de zarar olarak görmüyoruz. Bu yeni keşfedilmiş bir kent. Burası Anadolu tarihine de ışık tutuyor.
Kentsel dönüşümün en önemli kısmı bakanlık, belediyeler, vatandaş ve müteahhitler … bu kurumların iletişimi nasıl olacaktır?
Başta Çevre ve Şehircilik Bakanlığımız olmak üzere, belediyelerimizin, diğer kurumlarımızın ve özel sektörün büyük çabalarına rağmen gecekondu önleme ve kentsel yenileme konusunda daha çok çalışmamız gerektiği ortadadır.
Kentsel dönüşüm insanların karşılıklı adım atmasıyla ilerlenebilecek bir çalışmadır. Sürecin başarılı olabilmesi için başta ev sahipleri olmak üzere, tüm paydaşların bu işin önündeki engelleyici yaklaşımlardan uzak durması gerekiyor. Gerek özel sektörün, gerek kamunun, gerekse de hak sahiplerinin bu dönüşümleri, bir fırsat, bir zenginleşme aracı değil, geleceğimizi garanti altına alan gelecek neslimizi daha sağlıklı şehirlerde yaşatma hedefi olarak görmeleri gerekmektedir.
“Kentsel dönüşüm bir zorunluluk”
Son olarak Ege’de yaşadığımız 6.6 büyüklüğündeki deprem, kentsel dönüşüme dair beklentileri tartıştığımız bir dönemde, vatandaşlara, kamu kurumlarına, sektörümüze kritik bir olguyu ‘can güvenliğini’ tekrar hatırlattı. Bölgedeki az katlı yapılaşmanın avantajıyla az zararla atlatılan bu deprem, hepimiz biliyoruz ki başta İstanbul olmak üzere diğer risk alanlarında gerçekleşseydi sonuç aynı olmazdı. Burada farklı bir bilinç gerekiyor. Kâr amacı gütmeyen bir kurum olarak, bu anlayışla Türkiye’nin en büyük kentsel dönüşüm hareketini yürütüyoruz ve bir kez daha çağrı yapıyoruz. 7.5 milyon riskli yapıyla, kentsel dönüşüm konfor ve kazanç aracı değil, zorunluluktur. Vatandaşlar, yerel yönetimler, müteahhit firmalar, herkes bu bilinçle fedakârlık yapmak zorundadır. Hiçbir kazancın, konforun, insan canından üstün tutulmaması gereken bir süreci yaşıyoruz.
TOKİ’den 38 bin Afet Konutu
Ülkemizde, farklı dönemlerde yaşanan depremlerde zarar gören vatandaşların acil barınma ihtiyacını karşılamak amacıyla sosyal konutun yanı sıra afet bölgesi konut üretimlerinde de aktif çalışma yürütüyoruz. İdaremiz doğal afetlerden zarar gören bölgelerde konut inşasına ve alt yapı düzenlemelerine 1992 yılında yaşanan Erzincan depremi ile başladı. 2017 yılına kadar Türkiye’nin çeşitli bölgelerinde ve yurt dışında 132 proje kapsamında 37 bin 734 afet konutu inşa ettik.
Yurt dışında afete maruz kalan ülkelerde 4 bin 620 konutun yanı sıra hastane, okul gibi farklı ihtiyaçlara yanıt veren sosyal tesisler yaptık.