Eskişehir kent merkezine 66 kilometre mesafede yer alan Abbas Halim Paşa Mahallesi, Türkiye’deki geleneksel köy yerleşimlerinden taban tabana zıt yapısıyla görenleri hayrete düşürüyor. 1912 yılındaki Balkan Savaşları’nın ardından Bulgaristan'ın Kırcaali ve Tozçal bölgelerinden göç eden Türklerin kurduğu bu yerleşim alanı, aradan geçen bir asrı aşkın süreye rağmen ilk günkü planlamasını korumayı başardı. Dünyada modern şehirciliğin sembolü olan Barselona’daki “ızgara” plan sistemini andıran kare ve dikdörtgen bloklardan oluşan mahalle, Türkiye'de eşi benzeri olmayan bir mimari disipline sahip.
Balkanlar'dan Anadolu’ya Uzanan 113 Yıllık Şehircilik Hikayesi
Köyün kuruluşu, dönemin zorlu savaş şartlarında planlı bir yerleşim politikasının nasıl hayata geçirildiğini gözler önüne seriyor. Kuruluş aşamasında her göçmen aileye eşitlik ilkesi gözetilerek 120 dekar tarla ve 700 metrekare arsa tahsis edildi. İlk kurulduğunda "Mandıra" ismiyle anılan yerleşim yeri, 30 Aralık 1914’te Hüdavendigar Vilayeti’nin (Bursa) kararı ve bölge halkının talebiyle isim değişikliğine gitti. Köye, dönemin Osmanlı Sadrazamı Said Halim Paşa'nın kardeşi, Mısır Prensi ve aynı zamanda eski Bursa Valisi olan Abbas Halim Paşa'nın adı verildi.
Cetvelle Çizilmiş Sokaklar: Bu Köyde Çıkmaz Sokak Kavramı Yok
Mahallede, Türkiye’deki köylerin genel yapısında sıkça rastlanan eğri büğrü yollar ya da çıkmaz sokaklar tamamen devre dışı bırakılmış durumda. Tüm caddelerin ve sokakların birbirini dik açıyla kestiği, genişliklerinin eşit olduğu mahalle, adeta bir cetvel vasıtasıyla harita üzerinde çizilerek inşa edilmiş hissi uyandırıyor. Cumhuriyet döneminde de bu özgün dokusunu eksiksiz koruyan mahallede, bugüne kadar yıkılıp yeniden yapılan hiçbir binanın mevcut imar planının dışına taşmasına izin verilmedi.
Yabancı Girişine Karşı Köy Sandıklı Savunma
Mahallenin sadece mimarisi değil, sosyal yapısı da büyük bir korumacılık örneği barındırıyor. Abbas Halim Paşa Mahallesi Muhtarı Mehmet Güçen, köyün tarih boyunca dışarıdan göç almadığını ve homojen yapısını koruduğunu vurguluyor. Eskiden köye yabancıların yerleşmesini önlemek adına ilginç bir yöntem uygulandığını belirten Güçen, satılığa çıkan evlerin köy sandığındaki ortak bütçeyle bizzat köylüler tarafından satın alındığını ifade ediyor.
Ekonomik şartların değişmesiyle köy sandığı uygulaması sona erse de, köy halkının dışarıdan gelen nüfusa karşı mesafeli duruşu sürüyor. Geçmişte 700’leri bulan nüfusun günümüzde 300’e kadar gerilediğini söyleyen Muhtar Güçen, şu sözlerle köyün mevcut durumunu özetliyor:
“Türkiye genelinde bu kadar devasa bir araziye ve bu denli kusursuz bir plana sahip başka bir köy bulamazsınız. Tam 22 bin dekar arazimiz var. Özellikle hayvancılık faaliyetleri için köyümüze yerleşmek, meralarımızı kullanmak isteyen çok fazla dışarıdan vatandaş oluyor. Ancak köyümüzün hem geleneksel yapısını hem de bu eşsiz mimari düzenini korumak adına yabancı yerleşimine müsaade etmiyoruz.”
