İran enflasyon oranı kaç seviyesinde, market fiyatları halkın alım gücünü nasıl etkiliyor? İran riyali neden hızla değer kaybetti, asgari ücretle temel ihtiyaçlar karşılanabiliyor mu? Yaptırımlar, petrol gelirlerindeki kayıp ve Devrim Muhafızları’nın ekonomideki ağırlığı fiyat artışlarını nasıl şekillendiriyor? Son ekonomik gelişmeler, sokaklara yansıyan tepkiler ve İran’daki tabloya dair kapsamlı bir ön çerçeve.
İran’da enflasyon neden kontrolden çıktı?
2025 yılı İran ekonomisi açısından kırılma noktası oldu. Ekim 2025’te enflasyon %48,6 seviyesine ulaşırken, Aralık ayında %42,2’ye gerilese de hâlâ son derece yüksek seyretti. Bu tablo, hane halkı bütçelerini adeta kilitledi.
Bu artışın temel nedenleri şöyle sıralanıyor:
İran riyalinin dolar karşısında 1,45 milyon seviyesine gerilemesi
Gıda ve temel tüketim ürünlerindeki sert fiyat artışları
BM ve AB yaptırımlarının yeniden devreye girmesi
İsrail ile yaşanan kısa süreli savaşın lojistik maliyetleri artırması
Market fiyatları halkın alım gücünü nasıl etkiliyor?
Market raflarındaki fiyatlar, özellikle dar gelirli kesimler için erişilemez hâle geldi. Et, süt, ekmek ve sebze gibi temel ürünler bile artık “lüks” olarak görülüyor. Asgari ücretin 2025 itibarıyla yaklaşık 110 dolar seviyesinde kalması, enflasyon karşısında yaşam standardını ciddi biçimde aşağı çekti.
Bu durum, yalnızca yoksulları değil; orta sınıfı da hızla kırılganlaştırıyor.
İran Devrim Muhafızları ekonomide ne kadar etkili?
İran ekonomisinin önemli bir bölümü, Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC) kontrolünde. İnşaattan enerjiye, limanlardan telekomünikasyona kadar geniş bir alanda faaliyet gösteren IRGC, yalnızca askeri bir yapı değil; aynı zamanda paralel bir ekonomik güç.
Bu etkinlik, 1980–1988 İran–Irak Savaşı sırasında geliştirilen bağımsız lojistik ve mühendislik kapasitesiyle kalıcı hâle geldi. Bugün bu yapı, ekonomik şeffaflığın önündeki en büyük engellerden biri olarak görülüyor.
Yaptırımlar petrol gelirlerini nasıl eritiyor?
İran, yaptırımlar nedeniyle petrolünü dolaylı ve maliyetli yollarla satmak zorunda kalıyor. “Gölge filo” olarak bilinen tankerlerle yapılan sevkiyatlar, açık denizde gemiden gemiye transfer gibi yöntemlerle gerçekleşiyor.
Bu süreçler, varil başına geliri düşürüyor. Mart 2025’e kadar olan bir yılda yaklaşık 23,2 milyar dolar gelir elde edildi, ancak normal koşullarda bu rakamın 28 milyar doları aşabileceği belirtiliyor. Aradaki fark, yaptırımların maliyetini net biçimde ortaya koyuyor.
Yoksulluk neden hızla yayılıyor?
Dünya Bankası verilerine göre İran, yaptırımlar ve petrole bağımlılık nedeniyle “kayıp bir on yıl” yaşadı.
2011–2020 arasında kişi başına gelir her yıl ortalama %0,6 daraldı
10 milyon kişi yoksulluğa sürüklendi
Yoksulluk oranı %20’den %28,1’e yükseldi
Toplumun %40’ı yoksullaşma riski altında
Bu tablo, ekonomik baskının yalnızca bugünü değil, geleceği de tehdit ettiğini gösteriyor.
Sokaklara taşan öfkenin arkasında ne var?
Ekonomik kriz, protestoların ana tetikleyicisi oldu. Başlangıçta çarşı esnafının tepkisiyle başlayan gösteriler, kısa sürede üniversitelere yayıldı. Öğrenciler ve gençler, “demokrasi ve eşitlik” talepleriyle sokaklara çıktı.
Bu dalga, Mahsa Amini’nin 2022’deki ölümünden bu yana görülen en büyük toplumsal huzursuzluk olarak kayda geçti.
