Avrupa Birliği (AB), küresel tekstil endüstrisinin en büyük kanayan yaralarından biri olan devasa ürün israfına karşı tarihi bir adım attı. Her yıl milyonlarca giysi, ayakkabı ve aksesuarın hiç kullanılmadan imha edilmesinin önüne geçmek isteyen AB yönetimi, kapsamlı bir yasal düzenlemeyi devreye soktu. Artık dev moda üreticileri ve perakendeciler, satamadıkları ürünleri yakarak veya çöplüklere dökerek ortadan kaldıramayacak.
Lüks ve Hızlı Moda Markalarının Mantığı Değişiyor
Sürdürülebilir Ürünler için Eko-tasarım Yönetmeliği (ESPR) çerçevesinde hayata geçirilen yasak, öncelikli olarak pazardaki büyük aktörleri hedef alıyor. Yılda 50 milyon eurodan fazla ciro yapan ve 250’den fazla çalışanı bulunan şirketleri kapsayan düzenleme, markaların "imaj koruma" adı altında stok eritme alışkanlıklarına nokta koyuyor. Özellikle lüks moda evlerinin piyasa değerini düşürmemek adına fazlalık ürünleri imha etmesi, uzun süredir çevrecilerin ve kamuoyunun sert tepkisini çekiyordu.
Yeni kurallar doğrultusunda firmalar, elde kalan ürünlerini ekonomide tutmak için alternatif yollar izleyecek. İndirimli satışlar, farklı pazar arayışları, sivil toplum kuruluşlarına yapılacak bağışlar veya ürünlerin tamir edilerek tekrar kullanıma sunulması ana seçenekler arasında yer alıyor.
Mazereti Olana Katı Şartlar ve 5 Yıllık Takip
Düzenleme kapsamında imha seçeneği tamamen kaldırılmamış olsa da son derece zorlu istisnalara bağlandı. Bir ürünün yok edilebilmesi için yalnızca:
İnsan sağlığına zarar verecek nitelikte olması,
Tamir edilemeyecek boyutta hasar görmüş veya sahte olması,
Resmî olarak belgelendiği halde hiçbir hayır kurumu tarafından kabul edilmemesi gerekiyor.
Bu istisnalardan yararlanmak isteyen şirketleri ise sıkı bir bürokratik denetim bekliyor. Şirketler imha ettikleri her bir kalemin gerekçesini yıllık raporlarla şeffafça açıklamak ve ilgili verileri en az 5 yıl boyunca denetçilerin incelemesine sunmak zorunda olacak. Komisyon, 2027 yılının başında devreye alacağı standart raporlama sistemiyle tüm süreci tek bir merkezden takip edecek.
E-Ticaret İadeleri ve Kaynak İsrafı Mercek Altında
Avrupa Komisyonu verilerine göre, AB sınırları dâhilinde satılamayan tekstil ürünlerinin yaklaşık %4 ila %9’u her yıl doğrudan çöplüklere gidiyor ya da yakılıyor. Bu korkunç tablonun oluşmasında, e-ticaret kanallarında yaşanan yüksek iade oranları da kritik bir rol oynuyor. İnternetten alınan ürünlerin beşte birinin geri gönderildiği AB pazarında, bu ürünlerin büyük kısmı lojistik süreçler nedeniyle tekrar rafa çıkamıyordu.
AB yetkilileri, yasağın sadece tekstil israfını değil; bu ürünlerin imalatı esnasında harcanan tonlarca su, enerji, hammadde ve lojistik kaynaklı karbon ayak izini de engellemeyi amaçladığının altını çiziyor.
Kapsam Genişliyor: 2030’da Orta Ölçekli İşletmeler de Dâhil Olacak
Uygulama şimdilik sadece sektör devleri için bağlayıcı nitelikte olsa da takvim oldukça net. Temmuz 2030 itibarıyla orta ölçekli firmalar da bu yasal zorunluluğa tabi tutulacak. Küçük ölçekli işletmeler ise esneklik sağlamak amacıyla şimdilik muafiyet alanında kalmaya devam edecek.
Kurallara uymamakta direnen ve stoklarını yasa dışı yollarla imha eden şirketler, üye ülkelerin yetkili denetim makamları tarafından belirlenecek ağır finansal yaptırımlarla karşı karşıya kalacak.
