Dünya genelinde fosil yakıtlardan yenilenebilir enerji kaynaklarına geçiş tüm hızıyla sürerken, bu büyük dönüşümün arkasındaki ana taşıyıcı güç olan kritik minerallerde tablo giderek karmaşıklaşıyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) tarafından yayımlanan "Küresel Kritik Mineraller Görünümü 2026" raporu, elektrikli araçlardan rüzgar türbinlerine, enerji depolama sistemlerinden şebeke altyapılarına kadar geniş bir alanda kullanılan temel hammaddelerin stratejik boyutunu gözler önüne serdi.
Verilere göre, bakır, lityum, nikel, kobalt, grafit ve nadir toprak elementlerine olan küresel talep her yıl ortalama yüzde 10 gibi yüksek bir oranla büyüyor. Bu artış; alüminyum, kurşun ve çinko gibi geleneksel baz metallere kıyasla kıyaslanamayacak kadar hızlı bir tırmanışa işaret ediyor.
Küresel Rafinaj Pazarında Tekelleşme Rekor Seviyede
Enerji sektörünün kritik minerallere olan iştahı gün geçtikçe kabarırken, pazardaki yoğunlaşma da yeni bir boyuta ulaştı. Rapora göre, bu minerallerin işlenmesi ve rafine edilmesi süreçlerindeki küresel bağımlılık risk sınırını aştı. 2020 yılında en büyük tekil rafine üreticisinin pazar payı ortalama yüzde 70 seviyesindeyken, 2025 yılı itibarıyla bu oran yüzde 72 ile tüm zamanların zirvesine tırmandı.
Bu tablonun arkasındaki en büyük aktörler ise Çin ve Endonezya oldu. Çin, özellikle lityumun kimyasal dönüşüm kapasitesine yaptığı devasa yatırımlar ve birçok temel mineraldeki işleme üstünlüğüyle liderliğini koruyor. Endonezya ise kurduğu entegre sanayi bölgeleri sayesinde nikel rafinajında adeta tek el haline geldi. İki ülke, son birkaç yıldaki küresel rafine arz artışının yüzde 75'inden fazlasını tek başına karşıladı.
Rezervler Artıyor Ancak Coğrafi Riskler Devam Ediyor
Sektördeki tezat durumlardan biri de arama ve keşif faaliyetlerinin sonuçlarında yaşanıyor. 2010-2025 yılları arasında bakır, lityum, nikel ve grafit gibi kritik enerji minerallerinin bilinen toplam rezervleri ortalama yüzde 120 artış gösterdi. Aynı dönemde geleneksel baz metallerdeki rezerv artışı ise yalnızca yüzde 7 seviyesinde kaldı.
Özellikle doğal grafitte rekor rezerv keşifleri yapılırken; lityumda Şili, Avustralya ve Arjantin başı çekti. Nikelde ise Endonezya, 2010 yılında yüzde 5 olan küresel rezerv payını yüzde 40’ın üzerine çıkarmayı başardı. Ancak uzmanlar, toprak altındaki varlığın zengin olmasının, pazarın güvenli olduğu anlamına gelmediği konusunda hemfikir.
Savaşlar ve Jeopolitik Gerilimler Elektrikli Araç İştahını Kabartıyor
Konuya ilişkin değerlendirmelerde bulunan Türkiye Kritik Mineral İnisiyatifi Kurucusu Sait Uysal, küresel çapta yaşanan askeri ve siyasi krizlerin mineral pazarını doğrudan etkilediğini vurguladı. Sıcak çatışmaların ve jeopolitik gerilimlerin enerji güvenliği anlayışını değiştirdiğini belirten Uysal, şu ifadeleri kullandı:
"Hürmüz Boğazı’nda yaşanan krizler petrole olan aşırı bağımlılığın ne kadar büyük bir risk olduğunu tekrar hatırlattı. Ukrayna’nın Rus rafinerilerini hedef alması sonucu Rusya içinde baş gösteren benzin ve dizel sıkıntısı, dünyayı elektrikli araçlara yönelten somut bir örnek oluşturdu. Elektrikli araçlar ve enerji depolama sistemleri geliştikçe, batarya teknolojilerinin temeli olan lityum iyon sistemlerine ve bu sistemlerin gerektirdiği minerallere talep kaçınılmaz olarak katlanıyor."
"Asıl Kriz Jeolojik Değil, Siyasi"
Maden sektörünün yapısı gereği hızlı tepki veremediğine dikkat çeken Uysal, yeni bir bakır madeninin keşfedilip üretime alınmasının ortalama 17 yıl sürdüğünün altını çizdi. Önümüzdeki 10 yıllık süreçte planlanan tüm projeler eksiksiz hayata geçse dahi bazı kritik kalemlerde arz açığının oluşacağını belirten Uysal, asıl tehlikenin coğrafi yoğunlaşma olduğunu ifade etti:
"Bakır dışındaki birçok mineralde jeolojik bir kıtlık söz konusu değil. Ancak asıl tehlikeli unsur coğrafi kırılganlık. Baskın tedarikçi konumundaki bir ülkeyi devre dışı bıraktığınızda, geri kalan kapasite küresel talebi karşılamaya yetmiyor. Yani yaşanabilecek bir kriz jeolojik sebeplerden değil, tamamen siyasi kararlardan kaynaklanacak. Yatırım modelleri değişmediği sürece arz darboğazı bir ihtimal değil, kesinleşmiş bir sonuçtur. Enerji dönüşümünü hedefleyen ülkelerin acilen tek kaynağa bağımlılığı azaltacak uzun vadeli stratejiler geliştirmesi şart."
