Gülay YÜCEL
GRAFİKLER: YENİBİRLİK ÖZEL
BM geçtiğimiz günlerde gıda fiyatlarında beklenen dev artışların "eşi benzeri görülmemiş, felaket düzeyinde bir gıda güvenliği sorunu" yaratacağı uyarısı yaptı. Ekonomistler de son 15 yıldır görülen yüksek fiyatların devam edeceğinde hem fikir. Türkiye'deki gıda enflasyonu da mutfağı zorlamaya devam ediyor.
Peki son on yılda nereden nereye gelindi?
Çokuluslu gıda şirketi Kraft Heinz da yakınlarda, pandemi sonrası her yerde birden enflasyonun yükselmesiyle, insanların artık yüksek gıda fiyatlarına alışması gerektiği yolunda benzer bir uyarı yaptı. Hindistan'da Mumbai'deki Raah Vakfı kurucu ve yöneticisi Dr. Sarika Kulkarni, gıda fiyatlarının yükselmesinin süreceği konusunda Heinz gıda şirketi patronu Miguel Patricio'ya katılıyor.
Pandemi döneminde bir çok ülkede tahıl ve diğer tarım ürünlerinden yarı işlenmiş tarım ürünlerine çoğu gıda maddesinin üretiminde düşüş yaşandı. Virüsün kontrol altına alınması ve salgının yayılması tehdidine karşı alınan önlemler de gıda naklini sınırladı.
Şimdi ekonomiler yeniden canlanmaya ve bu ürünleri sunmaya başladı ama üreticilerin büyük bir kısmı bu aşamada çok yükselmiş olan talebi karşılayamıyor ve bu da fiyatların yükselmesine yol açıyor. Ücretlerin ve enerji girdisi fiyatlarının da yükselmesi üretici ve imalatçının üzerindeki fiyat baskısını artırıyor.
- BM: Gıda fiyatları Temmuz 2011'den bu yana en yüksek seviyesine ulaştı
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Gıda Fiyat Endeksi art arda üç aylık yükselişini sürdürdü ve ekimde eylüle göre yüzde 3.9 artarak ortalama 133.2 puana çıktı.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nden (FAO) yapılan açıklamaya göre, gıda emtia sepetinin uluslararası fiyatlarındaki aylık değişimleri izleyen örgütün Gıda Fiyat Endeksi, ekimde eylüle göre yüzde 3.9 artarak ortalama 133.2 puana ulaştı.
Dünya gıda fiyatları barometresi Temmuz 2011'den bu yana en yüksek noktaya çıkarak yeni bir zirve yaptı.
- Tahıl
FAO Tahıl Fiyat Endeksi de aynı dönemde yüzde 3.2 arttı. Dünya buğday fiyatları, Kanada, Rusya ve ABD de dahil büyük ihracatçılarda azalan hasatların küresel arzı daraltması nedeniyle yüzde 5 yükseldi. Diğer tüm temel tahılların uluslararası fiyatlarında da aylık bazda yükseliş görüldü.
- Bitkisel yağ
Bitkisel Yağ Fiyat Endeksi de yüzde .6 artarak tüm zamanların en yüksek seviyesine ulaştı. Bu durum, palmiye, soya, ayçiçeği ve kolza yağındaki güçlü fiyat artışlarından kaynaklandı. Palmiye yağı fiyatları, Malezya'da halen süren göçmen iş gücü kıtlığı nedeniyle üretimin azalmasına ilişkin süregelen endişelerle arttı.
- Süt ürünleri
Süt Ürünleri Fiyat Endeksi, alıcıların stok oluşturmak için tedarik sağlama çabaları arasında tereyağı, yağsız süt tozu ve tam yağlı süt tozu için genel olarak daha güçlü olan ithalat talebinden etkilenerek eylül ayına göre ekimde 2.6 puan arttı. Buna karşılık, ana üretici ülkelerden sağlanan tedarikler küresel ithalat talebini karşılamaya yeterli olduğundan, peynir fiyatları büyük ölçüde sabit kaldı.
- Et
Et Fiyat Endeksi, eylülde revize edilen değerinden yüzde 0.7 gerileyerek peş peşe üçüncü ay düşüş eğilimini sürdürdü. Domuz etinde Çin'den gelen alımların azalması, sığır etindeyse Brezilya'dan tedarik edilen etlerin fiyatlarındaki keskin düşüşler bu iki ürünün fiyatlarının gerilemesine neden oldu. Buna karşılık, kümes hayvanları ve küçükbaş eti fiyatları, yüksek küresel talep ve düşük üretim artışı beklentileriyle desteklenerek yükseldi.
- Şeker
Şeker Fiyat Endeksi de eylül ayına göre ekimde yüzde 1,8 gerileyerek, art arda 6 aylık artışın ardından ilk düşüşünü kaydetti. Düşüş, temel olarak sınırlı küresel ithalat talebinin, Hindistan ve Tayland'dan ihraç edilebilir büyük arz beklentilerinin ve Brezilya realinin ABD doları karşısında zayıflamasının bir sonucu olarak ortaya çıktı.
- Bu yıl tahıl üretimi rekor kırdı ama stoklar düşmeye başladı
FAO'nun Tahıl Arz ve Talep Özeti'ndeki yeni tahminlere göre, 2021'de dünya tahıl üretimi beklenmedik bir biçimde rekor düzeyde gerçekleşmesine rağmen küresel tahıl stokları 2021/22 döneminde daralmaya doğru gitti.
2021'de dünya tahıl üretimi tahmini, büyük ölçüde İran, Türkiye ve ABD'deki buğday üretimi tahminlerinde yapılan kesintiler nedeniyle ekim ayındaki önceki rapordan bu yana 6.7 milyon ton düşüşle 2 milyar 793 milyon tona sabitlendi. Buna karşılık, küresel iri taneli tahıl üretimi yukarı yönlü revize edildi. Mısır üretimindeki yukarı yönlü revizyon, Brezilya ve Hindistan'da önceden beklenenden daha iyi olan rekolteler ve bazı Batı Afrika ülkelerindeki iyileşen beklentilerden kaynaklandı. Geçen yılla karşılaştırıldığında, küresel tahıl üretiminin artması ve yeni bir rekor seviyeye ulaşması bekleniyor.
Dünya tahıl stoklarının 2022'de mevsimlerin sonunda açılış seviyelerinin yüzde 0,8 altına düşerek 819 milyon tona gerileyeceği tahmin ediliyor. Bunu takiben, dünya hububat stokları/kullanım oranının 2020/21'de yüzde 29.4'ten 2021/22'de yüzde 28.5'e düşmesi bekleniyor.
Ekimde buğday ve pirincin önceden tahmin edilenden daha güçlü küresel ticaretinin ardından, dünya hububat ticaretinin 2020/21 seviyesine göre yüzde 0.3 artarak 2021/22'de 478 milyon tona yükselmesi ve yeni bir rekora ulaşması öngörülüyor.
- "Gıdada düşüş trendi 2022'nin ikinci yarısında başlayacak"
Göttingen Üniversitesi Tarım Ekonomisi Profesörü Xiaohua Yu, gıda fiyatlarında şu an yaşanan artışın, 2008 ve 2012'dekine benzediğini anlatarak, "Büyük oranda parasal genişlemeden etkilenirken, parasal genişleme de en başta petrol fiyatlarından etkileniyor. Düşüş trendi ise ABD Merkez Bankası (Fed) ve Avrupa Merkez Bankasının (ECB) muhtemelen 2022'nin ikinci yarısında gideceği daralmayla başlayacaktır. Yine de fiyatlar geçmişteki düşük seviyelere genel enflasyon nedeniyle düşmeyecektir." değerlendirmesinde bulundu.
- "15 yıldır gördüğümüz yüksek fiyatlar devam edecek"
İş Yatırım Uluslararası Piyasalar Direktörü Şant Manukyan da gıda fiyatlarındaki yükselişin aslında 2000'lerin başından itibaren kendisini piyasalarda gösterdiğini dile getirerek, 2005'e kadar daha önceki ortalamalarına yakın seyreden gıda fiyatlarının, bu tarihten itibaren çok sert bir yükselişe geçtiğini vurguladı.
Manukyan, 2019'a bakıldığında ise o tarihte ABD tarım işletmelerinin iflas başvurularının son 10 yılın en yüksek seviyesine ulaştığını hatırlatarak, şunları kaydetti:
"Bazı kritik ülkelerdeki mevsim problemleri, navlunlardaki sert yükselişler ve petrol fiyatlarının yüksek olduğu dönemlerde girdi maliyetlerinin tekrar artıyor olması gibi gelişmeler var. Kısa vadede bunların hiçbiri hemen çözülecek gibi görünmüyor. Son 15 yıldır gördüğümüz yüksek fiyatların devam edeceğini düşünüyoruz."
- Gıda enflasyonu mutfağa nasıl yansıyor
Gelelim asıl konuya, Türkiye'deki gıda enflasyonu mutfağa nasıl yansıyor? Evde pişen yemekler 10 yıl önce ne kadara mal oluyordu, şimdi ne kadar?
Soğan, patlıcan, patates, kırmızı et gibi ürünlerdeki fiyat artışları sık sık haberlere konu oluyor ve tanzim satış noktaları kurulması ya da kırmızı et ithalatının önünün açılması gibi önlemleri gündeme getiriyor.
Türkiye'de özellikle 2017'den bu yana gıda fiyatlarında hızlı bir yükseliş var.
- Gıda fiyatlarındaki artışın sorumlusu kim?
Bu tablonun en önemli nedenlerinden birisi çiftçinin girdi maliyetlerinin, yani mazot, yem, gübre gibi girdilerin ithalata dayalı olması olarak gösteriliyor.
Bu da girdi maliyetlerinin TL'deki değer kaybına karşı duyarlı hale gelmesine, TL'nin değer kaybetmesiyle birlikte tarımsal ürün üretiminin de daha pahalı hale gelmesine yol açıyor.
Gıda fiyatlarındaki artıştan sorumlu tutulan bir diğer grup ise bu ürünlerin tarlalardan marketlere yolculuğuna aracılık yapanlar. Hükümet yetkilileri, bu aracıları aldıkları komisyonların ürünlerin perakende fiyatlarını artırmak ve haksız kazanç elde etmekle suçluyor.
- Fiyatlar ve tarifler nasıl tespit edildi?
Yukarıdaki grafikte kullanılan yemekler, kırmızı et, beyaz et, balık, bakliyat ve farklı sebze türlerini içerecek şekilde seçildi. Daha önce BBC tarafından da hazırlanan benzer tablolarda oluğu gibi, yemeklerin hazırlanmasında Kültür ve Turizm Bakanlığı'na ait Kültür Portalı'nın "Geleneksel Mutfak" bölümündeki tarifler ve miktarlar esas alındı.
Maliyet hesaplamasında geçmiş tarihlere tuz, yağ, karabiber, su gibi her mutfakta bulunan ve neredeyse hemen her yemekte kullanılan malzemeler eklenmedi.
Fiyatlar içinse çeşitli marketlerden alınan fiyatlar en üst ve an alt fiyatların ortalaması alınarak yansıtıldı.
