Orhan Pamuk’un 2008 yılında yayımlanan romanı, yalnızca bir aşk hikâyesi anlatmakla kalmadı; edebiyat ile gerçek hayat arasındaki sınırları da tartışmaya açtı. Romanın başkahramanları Kemal Basmacı ve Füsun Keskin, yıllardır “gerçek mi, kurgu mu?” sorusuyla gündemde kalmayı sürdürüyor. Üstelik İstanbul Çukurcuma’daki Masumiyet Müzesi, bu soruları daha da güçlendiriyor. Peki Kemal Basmacı kimdir, Füsun Keskin yaşadı mı ve romandaki detaylar gerçek hayatta var mı?
Kemal Basmacı kimdir, yaşadı mı, gerçek mi kurgu mu?
Kemal Basmacı, 1970’lerin İstanbul’unda yaşayan, Nişantaşı’nda varlıklı bir aileye mensup Basmacı ailesinin oğludur. Batılı yaşam tarzını benimsemiş, iyi eğitim almış ve kendi sosyal çevresinde saygın bir konuma sahip bir gençtir. Nişanlısı Sibel ile evlilik hazırlıkları yaparken, uzak akrabası olan 18 yaşındaki Füsun’a âşık olur.
Bu aşk, Kemal’in hayatında bir kırılma yaratır. Füsun’a duyduğu tutku zamanla saplantılı bir bağlılığa dönüşür. Onun dokunduğu eşyaları, kullandığı objeleri, hatıra değeri taşıyan her şeyi biriktirmeye başlar. Roman boyunca Kemal’in 30 yıla yayılan aşk hikâyesi anlatılır.
Ancak Kemal Basmacı tamamen kurgusal bir karakterdir. Romanda 2007 yılında öldüğü bilgisi geçse de, gerçek hayatta bu isimle yaşamış ve romanla bağlantılı bir kişi bulunmamaktadır. Karakter, Orhan Pamuk’un edebi dünyasının ürünüdür.
Füsun Keskin kimdir, yaşadı mı?
Füsun Keskin, Kemal’in yoksul ve uzak akrabasıdır. Şanzelize Butik’te çalışan genç bir kadındır. Güzelliğiyle dikkat çeker ve sinema oyuncusu olma hayali kurar. Kemal ile yaşadığı ilişki, 1970’lerin İstanbul’unda sınıf farkları ve toplumsal baskılar arasında şekillenir.
Füsun karakteri de Kemal gibi tamamen kurgudur. Müzede ya da internette Kemal ve Füsun’a ait olduğu söylenen fotoğraflar, romanın inandırıcılığını artırmak amacıyla kullanılan anonim karelerden oluşur. Bu görüntüler gerçek insanlara ait olabilir; ancak romandaki isimlerle yaşamış kişiler değildir.
Masumiyet Müzesi gerçek mi, romandaki nesneler gerçek mi?
Kemal Basmacı ve Füsun Keskin’in gerçek sanılmasının en önemli nedeni Masumiyet Müzesi’dir. Orhan Pamuk, romanı kaleme alırken müze fikrini de eş zamanlı olarak geliştirdi. Çukurcuma’da yer alan Masumiyet Müzesi, somut olarak ziyaret edilebilen gerçek bir mekândır.
Müzede romanda geçen pek çok nesne sergilenir. Bunların en dikkat çekeni ise Füsun’a ait olduğu anlatılan 4213 sigara izmaritidir. Bu izmaritler cam vitrinlerde, her biri tarih atılmış şekilde sergilenmektedir. Bu detay, ziyaretçilerde güçlü bir gerçeklik hissi uyandırır.
Kemal’in topladığı küpeler, biletler, tokalar ve gündelik eşyalar da müzede yer alır. Ancak bu objeler, Orhan Pamuk’un bitpazarlarından ve antikacılardan topladığı gerçek nesnelerdir. Yani eşyalar gerçektir; fakat hikâyeleri kurgudur.
Merhamet Apartmanı ve Keskinlerin evi var mı?
Romanda adı geçen Merhamet Apartmanı ve Keskinlerin evi tamamen kurgudur. Ancak müzenin bulunduğu bina gerçektir ve İstanbul Çukurcuma’da yer alır. Bu durum, kurgu ile fiziksel gerçeklik arasındaki çizgiyi bilinçli olarak bulanıklaştırır.
Ziyaretçiler, romanda okudukları mekânların bir karşılığını şehirde görmenin etkisiyle karakterlerin de gerçek olduğuna inanma eğilimi gösterebiliyor.
Kemal Basmacı 2007’de öldü mü?
Romanda Kemal Basmacı’nın 2007 yılında hayatını kaybettiği bilgisi yer alır. Hatta müzenin, Kemal’in vasiyeti doğrultusunda kurulduğu izlenimi verilir. Sesli rehber anlatımı da bu etkiyi güçlendirecek şekilde hazırlanmıştır.
Ancak bu bilgi tamamen romanın kurgusal evrenine aittir. Gerçek hayatta Kemal Basmacı adlı, bu hikâyeyle bağlantılı bir kişinin ölüm kaydı bulunmamaktadır.
Neden gerçek sanılıyor?
Romanın sonunda yer alan müze bileti detayı, okur ile fiziksel dünya arasında bir köprü kurar. Kitapta yer alan numaralı bölümler, müzedeki vitrinlerle eşleştirilmiştir. Okuyucu, romandaki bir sahneyi müzede karşısında gördüğünde, kurgu ile gerçek arasındaki mesafe azalır.
Orhan Pamuk’un bu yaklaşımı, dünya edebiyatında bir ilk olarak kabul edilir. Bir roman için gerçek bir müze kurulması, anlatının inandırıcılığını bilinçli biçimde artırır. Kemal Basmacı ve Füsun Keskin’in yaşadığına dair yaygın inanışın temelinde de bu güçlü anlatım tekniği yatar.
Sonuç olarak Kemal Basmacı ve Füsun Keskin gerçek kişiler değildir. Masumiyet Müzesi gerçektir, sergilenen objeler gerçektir; ancak anlatılan aşk hikâyesi Orhan Pamuk’un edebi kurgusudur. Kurgu ile hayat arasındaki sınırın özellikle belirsizleştirilmesi, romanın en çarpıcı yönü olarak öne çıkmaktadır.
