ABD ve İsrail’in İran’a yönelik başlattığı saldırılar sonrası Tahran yönetiminin misilleme hamleleri, Orta Doğu’daki krizi yeni bir aşamaya taşıdı. İran’ın bölgedeki ABD üslerini hedef alması ve üst düzey kayıplar yaşandığı yönündeki açıklamalar, savaşın nasıl biteceği sorusunu gündemin ilk sırasına yerleştirdi. “ABD-İsrail-İran savaşı nasıl bitebilir?” ve “Orta Doğu’daki çatışma için 4 olası senaryo ne?” soruları uluslararası kamuoyunda yoğun şekilde tartışılıyor.
ABD Başkanı Donald Trump, saldırıların 4 ila 5 hafta sürebileceğini ve kara operasyonunun da masada olduğunu belirtirken, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu savaşın uzun sürmeyeceğini savundu. Ancak nihai hedefin rejim değişikliği mi yoksa askeri kapasitenin zayıflatılması mı olduğu netlik kazanmış değil.
ABD-İsrail-İran savaşı nasıl bitebilir?
Washington yönetimi, İran’ın nükleer programının durdurulmasını öncelikli hedef olarak gösteriyor. Bunun yanında balistik füze kapasitesinin ortadan kaldırılması ve askeri altyapının zayıflatılması da dile getirilen amaçlar arasında yer alıyor.
İngiliz basınında yer alan analizlerde savaşın sona ermesine dair dört temel ihtimal öne çıkıyor: Rejimin ayakta kalması, rejimin uyum sağlaması, rejim değişikliği ve çöküş ile kaos. Bu senaryolar, hem askeri gelişmelere hem de İran iç siyasetindeki dengelere bağlı olarak şekilleniyor.
1. Rejimin ayakta kalması
İlk senaryoya göre İran’daki mevcut yönetim ağır kayıplara rağmen varlığını sürdürebilir. Geçmişteki örnekler, hava saldırılarının köklü bir rejim değişikliğini tek başına getirmesinin zor olduğunu gösteriyor.
Bu ihtimalde ABD ve İsrail, belirli hedeflere ulaştıktan sonra operasyonları sonlandırabilir. Tahran yönetimi ise nükleer programda sınırlı tavizler vererek uluslararası baskıyı azaltmaya çalışabilir.
İran’da geçici bir liderlik komitesi oluşturulduğu iddiaları gündeme gelirken, olası lider adayları arasında Mucteba Hamaney, Hasan Humeyni ve eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani gibi isimler konuşuluyor. Bu senaryoda sistem korunur ancak bazı politika değişiklikleri gündeme gelebilir.
2. Rejimin uyum sağlaması
İkinci senaryoda rejim tamamen değişmez ancak daha uzlaşmacı bir çizgiye kayabilir. Batı ile müzakere edebilecek ve yaptırımların hafifletilmesini sağlayabilecek bir ismin ön plana çıkması ihtimali değerlendiriliyor.
Ulusal Güvenlik Konseyi Başkanı Ali Laricani’nin Batı’da “iş yapılabilir” bir isim olarak görüldüğü belirtiliyor. Böyle bir modelde İran, İslam Cumhuriyeti yapısını korur ancak dış politikada daha temkinli ve diplomatik bir yaklaşım benimseyebilir.
Bu seçenek, savaşın sınırlı hedeflerle sonlandırılması ve tarafların masaya oturmasıyla mümkün olabilir.
3. Rejim değişikliği
Üçüncü senaryo, İran’da yönetimin tamamen değişmesini öngörüyor. Ülkede geçmişte yaşanan rejim karşıtı protestolar, toplumun bir kesiminde değişim talebinin bulunduğunu ortaya koymuştu.
Sürgünde yaşayan Rıza Pehlevi’nin geçiş sürecinde rol alabileceği yönünde görüşler dile getiriliyor. Bunun yanında Halkın Mücahitleri Örgütü lideri Meryem Recavi’nin de Batı’da destek gördüğü biliniyor. Ancak İran içinde bu yapıların ne ölçüde toplumsal karşılığı olduğu tartışmalı.
Rejim değişikliği senaryosunda en büyük soru işareti, farklı toplumsal kesimlerin ortak bir siyasi çatı altında birleşip birleşemeyeceği.
4. Çöküş ve kaos
Dördüncü ve en riskli senaryo ise merkezi otoritenin zayıflamasıyla birlikte ülkenin kaotik bir sürece girmesi. İran nüfusunun büyük çoğunluğu Şii olsa da etnik ve bölgesel farklılıklar dikkat çekiyor.
Doğuda Beluç hareketleri, kuzeybatıda Kürt gruplar ve bazı Arap ile Azeri bölgelerdeki gerilimler, otorite boşluğu halinde daha görünür hale gelebilir. Güvenlik yapılarının zayıflaması durumunda ülke içinde parçalı ve kontrolsüz güç mücadeleleri yaşanabileceği değerlendiriliyor.
Bu senaryo yalnızca İran için değil, tüm Orta Doğu için uzun süreli istikrarsızlık anlamına gelebilir.
Orta Doğu’daki çatışma nereye evrilecek?
ABD-İsrail-İran savaşı nasıl bitebilir sorusu, askeri gelişmeler kadar diplomatik hamlelere de bağlı. Bölgesel aktörlerin tutumu, enerji hatlarının güvenliği ve küresel güçlerin devreye girip girmeyeceği sürecin yönünü belirleyecek.
Şu aşamada dört olası senaryo masada olsa da savaşın hangi yöne evrileceği belirsizliğini koruyor. Önümüzdeki haftalar, Orta Doğu’daki dengeleri kökten değiştirebilecek kritik gelişmelere sahne olabilir.
