Orta Doğu’da yönetişimin omurga devleti Türkiye: Yeni bir Sa’dabat Paktı

ABD’nin yüksek maliyetli doğrudan angajman yerine “devletler arası yönetişim ağına” dayalı bir mimari arayışı, Ortadoğu gibi stratejik coğrafyalarda “omurga” niteliğinde bir bölgesel taşıyıcı ihtiyacını artırmaktadır. Türkiye’nin bu rol için öne çıkması, aynı anda fırsat ve risk üretir. Böyle bir rolün “yeni bir Osmanlı İmparatorluğu” ya da “yeni bir İsrail” gibi algılanması mümkündür. Her iki algı da potansiyel riskleri beraberinde getirir. Bunun yerine Türkiye “yeni bir Sa’adabat Paktı’nın” temellerini atmalı ve omurgasını oluşturmalıdır

GİRİŞ: TÜRKİYE YENİ BİR OSMANLI İMPARATORLUĞU MU OLACAK YOKSA YENİ BİR İSRAİL Mİ?

Günümüzde açık haber kanalların ve sosyal medyada, özelde Orta Doğu ve genelde Dünya jeo-politiğinde gelişmeleri yorumlarken Türkiye’nin bu gelişmelerde olası rolü için iki benzetme öne çıkıyor: Yeni bir Osmanlı İmparatorluğu mu, yoksa yeni bir İsrail mi? Bu tartışma yersiz de değildir. Dünyada yeni bir hegemonya rejimi kurulurken, en stratejik ve kilit bölgelerden biri olan Orta Doğu da bu değişimden nasibini alacaktır. Hattâ, şu anda, bu değişim ve güç kaymasını çıplak gözlerimizle gözlemlemekteyiz.

ABD dünyadaki hegemonya rejimini değiştirirken büyük küresel iktisadi ve siyasi örgütler ile küresel kurumlar yerine devletlerarası ikili ilişkilere dayalı bir mimari oluşturmaya çalışıyor. Bu mimaride, bir önceki hegemonya rejiminden kalan IMF, DB, NATO gibi kuruluşlar ile AB, NAFTA, ASEAN gibi bölgesel entegrasyon örgütlerinin niteliği ve kontrol – koordinasyon kapasitesi de değiştirilmek isteniyor. Devletlerin daha ön plana çıkacağı bu yapıda Orta Doğu’da hegemonya rejiminin temsilcisi bir devletlerarası yönetişim ağına ihtiyaç duyuyor. Bu yönetişim ağının en önemli unsuru da, bu ağın omurgasını oluşturacak devlettir. Geçen yazıda “omurga devlet” için dört alternatif arasında ABD için en uygun olanının Türkiye olduğunu söylemiştik. Ancak Türkiye olarak biz böyle bir rolü ister miyiz? Bir “omurga devlet” olmanın bize getireceği avantajlar ve dezavantajlar nelerdir? Tarihimizde bu role uygun bir örneğimiz var mı? Bugünkü yazıda kendi ideolojik bakış açımdan ve duygusal duruşumdan bağımsız olarak, objektif bir dil ve kavramsal bir çerçeve içinde akademik bir yöntemle bu avantaj ve dezavantajları anlatmaya çalıştım.

1. KAVRAMSAL ÇERÇEVE VE YÖNTEM: “OMURGA”YI ÖLÇÜLEBİLİR KILMAK

ABD’nin son yıllarda belirginleşen dış politika eğilimi, yüksek maliyetli doğrudan askerî angajmanlardan ziyade, ikili anlaşmalar ve işlevsel koalisyonlar üzerinden örülen bir devletlerarası yönetişim ağı kurma arayışıdır. Bu yaklaşımda amaç, sahada sürekli “taşıyan” bir güç olmaktan çok, kendisi için iktisadi ve siyasi maliyeti azaltırken bölgede düzen üretme kapasitesini koruyacak bir mimari kurmaktır. Böyle bir ağ mantığında bazı ülkeler “düğüm” işlevi görür; bazıları ise “omurga” gibi, ağın sürekliliğini sağlayan taşıyıcı hatlara dönüşür. Orta Doğu gibi stratejik, kırılgan ve çok aktörlü bir coğrafyada bu omurga rolünün kime düşebileceği tartışması, Türkiye’nin konumunu kaçınılmaz biçimde gündeme getirir.

Burada “omurga” metaforunu romantik bir imge olmaktan çıkarıp ölçülebilir bir işlev setine indirgemek gerekir. Omurga aktör, üç temel işi aynı anda yürütür: (i) koridor güvenliği (enerji ve lojistik hatlarının sürekliliği, deniz-kara bağlantılarının emniyeti), (ii) kriz arabuluculuğu (çatışma yönetimi, iletişim kanalları, sınırlı normalleşme alanları), (iii) eşgüdüm/lojistik (istihbarat-terörle mücadele koordinasyonu, göç ve insani akışların yönetimi). Bu üç işlev, sadece askerî kapasite değil; diplomatik merkeziyet, kurumsal süreklilik ve ekonomik dayanıklılık gerektirir. Dolayısıyla omurga rolünün Türkiye için “avantaj” mı “yük” mü olduğu, niyet beyanlarından çok, somut maliyet ve meşruiyet hesabına bağlıdır.

Bu yazıda omurga rolünü tartmak için üçlü bir analitik matris kullanmak yararlıdır: Maliyet–meşruiyet–ölçek. Maliyet, sadece bütçesel kalemleri değil; risk primi, diplomatik sürtüşmeler, iç siyaset basıncı ve güvenlik yükünü de içerir. Meşruiyet, hem bölgesel kabul eşiğini hem de içeride toplumsal rıza ve kurumsal mutabakatı kapsar. Ölçek ise rolün Suriye gibi tek bir dosyadan çıkarılıp Balkanlar–Kafkaslar–Orta Doğu hattına yayılabilir sürdürülebilir bir düzene dönüşüp dönüşemeyeceğini gösterir. Omurga rolü, ancak bu üç ölçütte dengeli bir bileşim üretirse gerçek bir stratejik kazanca dönüşür.

2. TÜRKİYE İÇİN AVANTAJLAR: OMURGA OLMANIN GETİRİ KANALLARI

Avantajlar açısından bakıldığında, omurga rolünün ilk getirisi stratejik kaldıraç ve pazarlık kapasitesidir. Ağın sürekliliği Türkiye’nin performansına bağlandığında, Türkiye “vazgeçilmez düğüm” haline gelir; bu da müttefiklerle ilişkilerde dosya temelli pazarlık gücünü artırır. Güvenlik iş birliğinin çerçevesi, savunma sanayii alanında teknoloji ve tedarik erişimi, finansal risklerin yönetimi veya bölgesel krizlerde koordinasyon gibi başlıklarda Türkiye, “tüketen” değil “şekillendiren” aktör olma imkânı bulur. Bu, ölçek ve meşruiyet boyutunda önemli bir kazançtır: Türkiye’nin rolü, sadece sahada sonuç üretmek değil, oyunun kurallarına müdahil olmaktır.

İkinci avantaj jeoekonomik getiri kanalıdır. Omurga aktör olmak, koridor ve bağlantı ekonomisi üretir: Enerji taşımacılığı, lojistik, altyapı yatırımları, tedarik zinciri konumlanması, finansman ve sigorta maliyetlerinde düşüş. Bu etki otomatik değildir; fakat doğru kurumsal çerçeve ile Türkiye’nin uzun vadeli sermaye çekme kapasitesini artırabilir. Yani omurga rolü, yalnız “güvenlik” değil, aynı zamanda “yatırım öngörülebilirliği” üretme iddiasıdır.

Üçüncü avantaj, güvenlik mimarisini içeriden şekillendirme kapasitesidir: Göç, sınır güvenliği, terörle mücadele ve deniz güvenliği gibi alanlarda, dışarıdan dayatılan şablonlar yerine Türkiye’nin öncelikleriyle uyumlu risk tanımları ve işleyiş kuralları oluşturulabilir.

Dördüncü avantaj ise diplomatik merkeziyettir. Omurga aktör, kriz anlarında değil, “normal zamanlarda” da herkesin konuşmak zorunda olduğu bir aktöre dönüşür; bu da arabuluculuk sermayesini ve uluslararası görünürlüğü artırır.

3. DEZAVANTAJLAR VE RİSKLER: OMURGA OLMANIN “HEDEF DÜĞÜM” MALİYETİ

Ancak omurga rolü, avantaj kadar maliyet ve risk de üretir. Birincisi, aşırı yüklenme ve stratejik yorgunluk riskidir. Yük devri mantığı, Türkiye’nin her dosyada “sorumlu aktör” gibi görülmesine yol açabilir. Kaynakların sınırlı olduğu koşullarda bu, güvenlik ve ekonomi alanında kapasite sınırını zorlar; dış politika sürekli kriz yönetimine sıkışır ve uzun vadeli planlama zayıflar.

İkincisi, omurga aktör aynı zamanda hedef düğüm olur. Bölgesel rakipler, vekil aktörler veya radikal unsurlar, Türkiye’yi ağın “kapısı” olarak görüp baskı kurabilir. Bu baskı, terör tehdidinden siber/hibrit risklere kadar genişler ve iç güvenlik maliyetini artırır.

Üçüncü risk meşruiyet maliyetidir. Omurga aktör, yalnız kendi eylemlerinden değil, ağın toplam sonuçlarından da kısmen sorumlu tutulur. ABD’nin veya müttefiklerin bölgesel politikaları tepki ürettiğinde, Türkiye’nin “arabulucu” kimliği zayıflayıp “taraf” gibi algılanma riski doğabilir. Burada önemli bir noktaya dikkat etmek gerekir: Yeni bir Osmanlı imajı, belki ülke içinde toplumsal rızayı arttırır ama Arap ülkelerinin buna olumlu bakması pek mümkün değildir. Yeni bir İsrail imajı ise hem iç hem de dış meşruiyeti tamamen ortadan kaldırır. Bizim için örnek olabilecek, iç ve dış rıza üretebilecek yapı Atatürk’ün Sa’dabat Paktı’nın, en azında o paktın ruhunun, yeniden inşa edilmesidir.

Dördüncü risk, stratejik özerklik alanının daralmasıdır. Omurga rolü, koordinasyon ve uyum beklentisini yükseltir; Türkiye’nin çok yönlü dış politika manevraları bazı dosyalarda baskı altına girebilir. Beşinci risk, rolün iç politika maliyetidir: Dış yük büyüdükçe içeride “taşeronluk” eleştirileri, toplumsal rıza ve gelir dağılımı sorunlarıyla birleştiğinde meşruiyet aşınabilir. Kısacası, omurga rolü yönetilmezse kaldıraç üretmek yerine kırılganlık üretebilir.

4. KIRMIZI ÇİZGİLER VE TASARIM İLKELERİ: “İYİ OMURGA” NASIL KURULUR?

Bu nedenle tartışmanın kilit kısmı şudur: Türkiye için “iyi omurga” nasıl tasarlanır? Burada üç tasarım ilkesi öne çıkar: Koşullu angajman, kurumsallaştırma ve çoklu denge…

Koşullu angajman: Türkiye her dosyada otomatik yüklenici olmamalı; hedef, süre, karşılık ve çıkış stratejisi baştan tanımlanmalıdır.

Kurumsallaştırma: İlişkiler kişilere değil mekanizmalara bağlanmalı; ortak komiteler, takvimli mutabakatlar, şeffaf ölçütler üzerinden yürümelidir.

Çoklu denge: Tek kanala bağımlılık yaratmadan, alternatif diplomatik ve ekonomik hatlar açık tutulmalıdır.

Bu ilkeler, omurga rolünün “fiyatını ve kapsamını” Türkiye’nin belirlemesini sağlar; rol, dayatılan bir görev değil, müzakereyle tasarlanan bir pozisyon haline gelir.

5. SONUÇ: BENİM TERCİHİM – YENİ BİR SA’DABAT PAKTI

Sonuç olarak Türkiye’nin bölgesel yönetişim ağında omurga rolü, ciddi stratejik imkânlar sunar: Kaldıraç, merkezilik ve jeoekonomik getiri potansiyeli. Fakat aynı ölçüde maliyet barındırır: Aşırı yüklenme, hedef olma, meşruiyet aşınması ve özerklik daralması. Bu rolün net kazanca dönüşmesi, Türkiye’nin kırmızı çizgilerini açık biçimde tanımlamasına ve bu rolü kurumsal bir tasarımla yönetmesine bağlıdır. Kısa vadede başarının ölçütü, risk primini ve iç rızayı yönetebilmek olacaktır. Orta vadede belirleyici olan, iş birliğinin kurumsal mekanizmalarla sürdürülebilir hale gelmesidir. Uzun vadede ise omurga rolünü taşıyacak olan şey, yalnız diplomasi ve güvenlik kapasitesi değil; ekonomik dayanıklılık ve meşruiyet üretme kabiliyetidir.

Türkiye’nin omurga rolü, “yeni bir Osmanlı İmparatorluğu” veya “yeni bir İsrail” gibi hegemonik imge üretmek yerine rızaya dayalı bölgeselcilik üzerinden kurulmalıdır. Bu bağlamda Atatürk döneminin Sa’dabat tecrübesi, bir “güç projeksiyonu” değil, egemenliğe saygı ve istişareye dayalı bir düzen tasarımının tarihsel örneğidir. Türkiye, bölge ülkelerinin ortak rızasını üreten ve aynı zamanda küresel aktörlerin maliyetini azaltan bir yönetişim mimarisini, saldırmazlık–istişare–kriz yönetimi ekseninde kurumsallaştırarak hem meşruiyetini yükseltir hem de omurga rolünü sürdürülebilir kılar.