Merkez Bankası'nın zor tercihi: Enflasyon mu, durgunluk mu?

Merkez Bankası, yılın son Enflasyon Raporu'nda önümüzdeki üç yılın enflasyon tahminlerini yukarı yönlü güncelledi. Petrol fiyatları, savaşın yarattığı belirsizlikler ve uluslararası taşımacılık maliyetleri, enflasyonla mücadeleyi giderek zorlaştırıyor. Üstelik bu kez sorun yalnızca fiyatların yükselmesi değil; üretim, istihdam ve sermaye birikiminin de tehdit altında olmasıdır. Maliyet enflasyonu karşısında geleneksel para politikası araçlarının etkisi sınırlıdır. Faizleri yüksek tutmak enflasyonu baskılayabilir, fakat ekonomik faaliyetleri daha da yavaşlatabilir. Faizleri indirmek ise başka riskler yaratır. Peki, Merkez Bankası ne yapmalı? Bu sorunun cevabı yalnızca iktisat teorisinde değil, iktisat politikasının toplumsal ve siyasi tercihlerinde de aranmalıdır.

GİRİŞ: MERKEZ BANKASI NE SÖYLEDİ?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Başkanı Fatih Karahan, 12 Kasım Perşembe günü yılın dördüncü ve son Enflasyon Raporu'nu açıkladı. Raporun en dikkat çekici tarafı, önümüzdeki yıllara ilişkin enflasyon tahminlerinin yeniden yukarı yönlü güncellenmesiydi.

2026 yıl sonu enflasyon tahmini yüzde 28'den yüzde 29,5'e yükseltildi. 2027 tahmini yüzde 15'ten yüzde 21'e, 2028 tahmini ise yüzde 9'dan yüzde 13,5'e çıkarıldı. 2029 yılı için yüzde 9 enflasyon öngörülürken orta vadeli yüzde 5 hedefi korundu. Özellikle 2027 tahmininin altı puan yükseltilmesi üzerinde durulması gereken bir gelişmedir. Bu revizyon, enflasyonla mücadelenin yalnızca bu yıl değil, önümüzdeki yıllarda da beklenenden daha güç olacağına işaret ediyor.

Merkez Bankası'nın petrol fiyatlarına ilişkin varsayımları da değişti. 2026 yılı ortalama petrol fiyatı varsayımı 87,8 dolardan 97,2 dolara, 2027 varsayımı ise 76,4 dolardan 86,7 dolara yükseltildi. Başkan Karahan, jeopolitik gelişmelerin yarattığı arz şoklarının enflasyondaki düşüşü sınırladığını belirtti. Buna karşılık Merkez Bankası, sıkı para politikası duruşunu sürdüreceğini açıkladı.

İşte burada önemli bir iktisat politikası sorusuyla karşılaşıyoruz: Enflasyonun yükselmesinin temel nedenlerinden biri dışsal maliyet artışlarıysa, sıkı para politikası bu sorunu ne ölçüde çözebilir?

MALİYET ENFLASYONU NEDEN DAHA TEHLİKELİDİR?

İktisat politikası tasarlamanın en zor olduğu durumlardan biri maliyet şoklarıdır. Hele bu şok, petrol gibi ekonominin hemen bütün sektörlerinde kullanılan temel bir girdiden kaynaklanıyorsa mesele daha da karmaşıklaşır. Petrol fiyatlarındaki yükseliş yalnızca akaryakıt fiyatlarını artırmaz. Elektrik üretiminden ulaştırmaya, tarımdan sanayiye kadar çok sayıda faaliyet alanında maliyetleri etkiler. Üstelik uluslararası taşımacılık ve sigorta maliyetleri de yükseliyorsa, dış ticarete konu olan malların fiyatları üzerinde ilave baskılar oluşur.

Bu etkiler ekonomiye bir anda yayılmaz. Önce enerji ve taşımacılık fiyatları yükselir. Ardından ara malları, nihai ürünler ve hizmetler etkilenir. Firmalar artan maliyetlerini fiyatlarına yansıtmaya çalışırken çalışanlar da satın alma güçlerini korumak için ücret artışı talep eder. Böylece başlangıçta dışarıdan gelen bir maliyet şoku, zaman içinde ekonominin bütününe yayılan bir enflasyon sürecine dönüşebilir. Fakat meselenin bir de diğer yüzü vardır.

Enerji ithalatçısı bir ülke olan Türkiye açısından petrol fiyatlarının yükselmesi, aynı zamanda reel gelirin bir bölümünün yurt dışına aktarılması demektir. Hanehalklarının satın alma gücü azalır. Firmaların kâr marjları daralır. Tüketim ve yatırım harcamaları baskı altına girer. Sonuçta maliyet şoku, fiyatları yükseltirken ekonomik faaliyetleri de yavaşlatır.

İktisat literatüründe bu durumun ağırlaşmış biçimine stagflasyon diyoruz: Enflasyon ile durgunluğun aynı anda yaşanması.

PARA POLİTİKASININ İKİ UCU KESKİN KILICI

Geleneksel para ve maliye politikalarının temel etki alanı toplam taleptir. Merkez Bankası faizleri yükselttiğinde kredi maliyetleri artar, tüketim ve yatırım harcamaları yavaşlar. Toplam talepteki daralma, fiyat artışlarını sınırlamaya yardımcı olabilir. Fakat faiz artışı petrol üretimini artırmaz. Hürmüz Boğazı'ndaki güvenlik sorunlarını çözmez. Uluslararası nakliye ve sigorta maliyetlerini doğrudan düşürmez. Dolayısıyla toplam arzdan kaynaklanan bir soruna toplam talebi daraltarak cevap verilmiş olur. Bunun sonucunda enflasyon baskısı hafifleyebilir, fakat üretim ve istihdam üzerindeki olumsuz etkiler ağırlaşabilir.

Tersini düşünelim. Merkez Bankası ekonomik faaliyetleri desteklemek amacıyla faizleri düşürsün ve kredi koşullarını gevşetsin. Bu durumda tüketim ve yatırım harcamaları desteklenebilir. Ancak maliyetler zaten yükselirken toplam talebin canlandırılması, enflasyonun daha da artmasına yol açabilir. İşte iktisat politikasının en zor tercihlerinden biri budur.

Sıkı para politikası enflasyonu sınırlamaya çalışırken durgunluğu ağırlaştırabilir. Gevşek para politikası ise ekonomik faaliyetleri desteklerken enflasyonun kalıcılaşması riskini artırabilir. Elbette bu, Merkez Bankası'nın hiçbir şey yapamayacağı anlamına gelmez. Para politikası, maliyet şoklarının enflasyon beklentilerine ve ücret-fiyat belirleme davranışlarına yerleşmesini engellemeye çalışabilir. Fakat başlangıçtaki arz şokunu ortadan kaldıramaz. İktisat teorisi bu ödünleşimi açıklayabilir. Ancak bütün koşullarda geçerli, her iki sorunu aynı anda ve maliyetsiz biçimde çözen bir politika reçetesi sunamaz.

İKTİSAT POLİTİKASI AYNI ZAMANDA SİYASİ BİR TERCİHTİR

Burada çoğu zaman gözden kaçırılan bir mesele var: İktisat politikası yalnızca teknik bir faaliyet değildir. Aynı zamanda siyasi bir tercihtir. Çünkü enflasyonun ve durgunluğun maliyetlerini toplumun bütün kesimleri aynı ölçüde üstlenmez.

Yüksek enflasyon özellikle sabit gelirlileri, emeklileri ve pazarlık gücü zayıf çalışanları olumsuz etkiler. Buna karşılık yüksek faizler ve kredi daralması, borçlu firmalar, yatırımcılar ve işini kaybetme riski taşıyan çalışanlar üzerinde ağır sonuçlar doğurabilir. Elbette bu kesimler birbirinden tamamen ayrı değildir. Bir işçi hem enflasyondan satın alma gücü kaybına uğrayabilir hem de ekonomik daralma nedeniyle işsiz kalabilir. Dolayısıyla politika otoritesi yalnızca enflasyon ile büyüme arasında değil, farklı toplumsal maliyetlerin nasıl paylaşılacağı konusunda da karar verir. Hangi maliyetlere ne ölçüde katlanılacağı, hangi kesimlerin korunacağı ve kamu kaynaklarının nerelerde kullanılacağı, sonuçta siyasi tercihlerdir.

Bu nedenle para politikasının başarısını yalnızca gerçekleşen enflasyon oranıyla değerlendirmek eksik bir yaklaşımdır. Üretim, istihdam, finansal istikrar ve sermaye birikimi üzerindeki etkileri de hesaba katılmalıdır. Burada özellikle üretken sermayenin korunması üzerinde durmak gerekiyor. Çünkü ekonomik daralma sırasında ertelenen bir tüketim harcaması, koşullar düzeldiğinde yeniden yapılabilir. Fakat finansman sıkıntısı nedeniyle kapanan bir fabrikanın, dağılan üretim organizasyonunun veya kaybedilen nitelikli işgücünün yeniden oluşturulması yıllar alabilir.

Bu yüzden, kısa dönemli istikrar politikalarının uzun dönemli büyüme kapasitesini tahrip etmemesine dikkat edilmelidir.

TÜRKİYE'NİN ÖNÜNDEKİ İKİ YOL

Önümüzdeki dönemde Türkiye ekonomisinin karşılaşacağı koşullar büyük ölçüde Orta Doğu'daki jeopolitik gelişmelere bağlı olacak. Burada iki farklı senaryo üzerinde düşünelim.

Birinci senaryoda Körfez'deki gerginlikler devam eder, petrol fiyatları 100 dolar civarında kalır ve uluslararası taşımacılık maliyetleri yüksek seyreder. Böyle bir durumda Türkiye ekonomisi uzun süreli maliyet baskılarıyla karşı karşıya kalabilir. Enflasyonla mücadele güçleşirken firmaların finansman maliyetleri ve işletme sermayesi ihtiyaçları da artabilir. Üstelik finansal sistemdeki kırılganlıklar kredi mekanizmasının işleyişini bozarsa, başlangıçtaki maliyet şokunun üretim üzerindeki etkileri daha da ağırlaşabilir.

İkinci senaryoda ise bölgedeki savaş ve gerginlikler kalıcı bir ateşkese evrilir. Petrol fiyatları kademeli olarak geriler, uluslararası taşımacılık ve sigorta maliyetleri normalleşmeye başlar. Böyle bir gelişme Türkiye açısından önemli bir rahatlama sağlayabilir. İthalat maliyetleri azalır, cari denge üzerindeki baskılar hafifler ve enflasyon beklentilerinin iyileşmesi kolaylaşır. Bu koşullarda para politikasının kademeli olarak normalleştirilmesi için daha elverişli bir ortam oluşabilir.

Ancak burada bir noktayı unutmamak gerekiyor: Petrol fiyatlarının düşmesi tek başına bütün ekonomik sorunları çözmez. Finansal sistemin sağlıklı işlemesi, kredi kaynaklarının üretken faaliyetlere yönlendirilmesi ve ekonomik aktörlerin geleceğe güvenle bakabilmesi de gerekir. Dolayısıyla para politikasının izleyeceği yol, yalnızca enflasyon rakamlarına değil, dış koşullara ve finansal sistemin durumuna da bağlı olmalıdır.

SONUÇ: GÜVEN OLMADAN İSTİKRAR OLMAZ

Merkez Bankası'nın son Enflasyon Raporu bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor: Enflasyonla mücadele, yalnızca faiz oranlarını belirlemekten ibaret değildir. Özellikle petrol gibi temel girdilerin fiyatlarından kaynaklanan maliyet şokları karşısında para politikasının hareket alanı daralır. Böyle dönemlerde fiyat istikrarı ile üretim ve istihdamın korunması arasında zor tercihler ortaya çıkar.

Bu tercihlerin doğru yapılabilmesi için güvenilir ekonomik kurumlara, öngörülebilir politikalara ve para politikası ile maliye politikası arasında etkili bir eşgüdüme ihtiyaç vardır. Kurumsal güvenin zayıfladığı bir ekonomide faiz kararlarının beklenen sonuçları üretmesi de güçleşir. Finansal kaynakların üretken yatırımlar yerine kısa vadeli spekülatif faaliyetlere yönelmesi ise yalnızca finansal istikrarı değil, uzun dönemli büyüme kapasitesini de tehdit eder. Türkiye'nin önündeki mesele, enflasyonu düşürürken üretken sermaye birikimini koruyabilmektir. Çünkü enflasyonla mücadele yalnızca fiyat artışlarını yavaşlatma meselesi değildir. Asıl mesele, fiyat istikrarını sağlamaya çalışırken ekonominin gelecekteki üretim gücünü kaybetmemesidir.

Kaybedilen satın alma gücü zamanla geri kazanılabilir; fakat tasfiye edilen üretken sermayeyi yeniden oluşturmak yıllar alabilir.