Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü koordinasyonunda yürütülen kazı çalışmalarında, mozaik sanatında dünya çapında çok az örneği bulunan nadir bir nehir tanrısı betimlemesi ortaya çıkarıldı. Akropol ile antik tiyatroyu birbirine bağlayan Tiyatro Caddesi’nde ulaşılan eserin, milattan sonra 3. yüzyıla ait olduğu belirlendi.
Keşfi sosyal medya hesabı üzerinden kamuoyuna duyuran Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, buluntunun bilimsel ve sanatsal açıdan taşıdığı büyük öneme dikkat çekti. Bakan Ersoy, projenin arkasındaki kazı ekiplerine ve uzmanlara teşekkür ederek, bu keşfin Roma Dönemi Anadolu mozaik sanatına dair ezberleri bozacak nitelikte yeni veriler sunduğunu vurguladı.
Depremin Ayırdığı Antik Yapı ve 25 Metrelik Gizem
Arkeologları heyecanlandıran keşif, Tiyatro Caddesi’nin Doğu Meydanı ile Doğu Sur Duvarları arasında kalan alanda gerçekleşti. Yürütülen titiz çalışmalarda, yaklaşık 6 x 25 metre ölçülerine sahip, tabanı mozaik kaplı görkemli bir mimari yapı açığa çıkarıldı.
Yapılan ilk arkeolojik incelemeler, bu alanın M.S. 3. yüzyılın başlarında büyük bir havuz kompleksi olarak inşa edildiğini gösteriyor. Ancak yapının kaderi, M.S. 262 yılında bölgeyi sarsan büyük depremle değişti. Sarsıntının ardından havuzun işlevini yitirdiği, iç duvarlarla bölünerek farklı mekânsal amaçlarla kullanılmaya başlandığı değerlendiriliyor. Şu ana kadar 6 x 7,50 metrelik bölümü titizlikle temizlenen mozaik dokunun, henüz kazılmamış alanlarda da devam ettiği öngörülüyor.
Suyun ve Bereketin Simgesi: Genç Eurymedon
İki ana panodan oluşan mozaik tabanın ilk bölümü geometrik bezemelerle göz doldururken, asıl sürpriz ikinci panonun merkezinde yer alıyor. Antik dönemde Aspendos’a hayat veren ve kentin can damarı olan Eurymedon (Köprüçay) Nehri, bu mozaikte adeta can buluyor. Dönemin ikonografik çizgileriyle uyumlu olarak eser, "Aspendos Nehir Tanrısı Genç Eurymedon" olarak tanımlandı.
Kompozisyonda nehir tanrısı; başında ve elinde nehir kültürünü yansıtan saz yapraklarıyla betimleniyor. Doğanın bereketini ve suyun yaşam veren gücünü simgeleyecek şekilde, içinden su dökülen bir amphoraya yaslanmış halde tasvir edilen Genç Eurymedon’a, suyun içinde dinamik şekilde karşılıklı yüzen balık figürleri eşlik ediyor. Balık detayları, sahneye canlılık katarken su altı dünyasının zenginliğini de estetik bir biçimde yansıtıyor.
Bakan Ersoy, sosyal medya hesabından duyurduğu buluntuya ilişkin yaptığı değerlendirmelerde şunları kaydetti:
“Aspendos’ta yürüttüğümüz kazı çalışmalarında, Roma Dönemi Anadolu mozaik sanatına ışık tutacak son derece önemli bir keşfi gün yüzüne çıkardık. Tiyatro Caddesi’nde ortaya çıkarılan mozaiğin merkezinde, kente hayat veren Eurymedon Nehri’ni simgeleyen “Genç Eurymedon” tasviri yer alıyor. Saz yaprakları, amphora ve balık figürleriyle zenginleşen bu kompozisyon; suyun, bereketin ve yaşamın simgesel anlatımını yansıtıyor. Küçük tesseralarla oluşturulan renk geçişleri, ayrıntı zenginliği ve yüksek işçilik kalitesiyle dikkat çeken eser, mozaik sanatında oldukça nadir rastlanan nehir tanrısı betimlemelerinden biri olmasıyla da ayrı bir önem taşıyor. Bu keşif, yalnızca Aspendos’un sanatsal zenginliğini ortaya koymakla kalmıyor; Roma Dönemi Anadolu mozaik sanatına ilişkin önemli bilimsel veriler de sunuyor. Bakanlığımız Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünün değerli uzmanlarına, kazı ekibimize ve emeği geçen herkese teşekkür ediyorum."
Roma Mozaik Sanatında Yeni Bir Dönüm Noktası
Aspendos’ta ulaşılan bu şaheser, sadece görsel bir şölen sunmakla kalmıyor, aynı zamanda akademik dünyaya da ışık tutuyor. Çok küçük renkli taşların (tessera) yan yana getirilmesiyle oluşturulan kusursuz renk geçişleri, ayrıntılardaki zenginlik ve figürlerin anatomik dengesi, Roma dönemi sanatçılarının ulaştığı yüksek işçilik kalitesini gözler önüne seriyor.
Dünya genelinde nehir tanrısı temalı mozaiklerin oldukça sınırlı sayıda olması, Aspendos’taki bu yeni keşfi evrensel ölçekte benzersiz kılıyor. Uzmanlar, Genç Eurymedon mozaiğinin önümüzdeki süreçte Anadolu’daki Roma dönemi sanat tarihine yönelik çalışmalarda en temel referans kaynaklarından biri olacağı görüşünde birleşiyor.
