İstiklal mücadelesinin seyrini değiştiren ve modern Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerinin atıldığı Sivas Kongresi, 107 yıllık köklü mirasıyla bir kez daha gururla yad ediliyor. Mustafa Kemal Paşa’nın Amasya Genelgesi ile yaptığı tarihi çağrının ardından şekillenen süreç, Anadolu’nun ortasında bükülmez bir bağımsızlık iradesine dönüştü.
Samsun’dan başlatılan ulusal şahlanış, 27 Haziran 1919’da Mustafa Kemal Atatürk’ün "güvenilir liman" olarak tanımladığı Sivas’a ulaşmasıyla yeni bir boyut kazandı. Erzurum Kongresi’nin ardından 2 Eylül’de yeniden kente dönen Gazi ve beraberindeki heyet, tam 108 gün boyunca Milli Mücadele’yi bu tarihi kentten yöneterek Sivas’ı adeta fiili bir başkent haline getirdi.
Manda ve himayeye kesin ret: "Ya istiklal ya ölüm"
4 Eylül 1919 Perşembe günü saat 14.00’te başlayan ve bugün müze olarak hizmet veren tarihi bina, 7 gün süren yoğun tartışmalara sahne oldu. Kongrenin en çetin gündem maddelerinden biri olan "manda ve himaye" fikri, delegelerin hürriyet kararlılığı sayesinde bir daha açılmamak üzere tarihe gömüldü.
Kongreye askeri tıbbiye temsilcisi olarak katılan genç Tıbbiyeli Hikmet’in manda düşüncesine karşı gösterdiği sert tepki ve Mustafa Kemal Paşa’nın ona verdiği "Gençlikle iftihar ediyorum. Parolamız tektir ve değişmez: Ya istiklal ya ölüm!" yanıtı, Türk gençliğinin bağımsızlık tutkusunu simgeleyen en unutulmaz anlardan biri olarak tarihe kazındı. 11 Eylül’de yayımlanan sonuç bildirgesi ve 12 Eylül’deki halk buluşmasıyla, alınan kararlar tüm dünyaya ilan edildi.
Bir meclis gibi çalıştı, Cumhuriyet’e giden yolu açtı
Sivas Kongresi, yalnızca bir toplantı olmanın ötesinde, kapsayıcılığı ve aldığı kararlarla adeta kurucu bir milli meclis işlevi gördü. Tüm yurdu temsil edecek şekilde genişletilen Heyet-i Temsiliye, ulusal hareketin meşru ve tek yetkili organı haline geldi. Böylece Mustafa Kemal Paşa’nın gençlik yıllarından beri hayal ettiği "milli egemenlik" ilkesi ilk kez somut bir devlet anlayışına dönüştü.
Kongre sürecinde kadınların mücadeleye aktif katılımı da teşvik edildi. Sivaslı kadınların öncülüğünde 9 Aralık 1919’da kurulan Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti, cephe gerisindeki örgütlenmenin en güçlü örneklerinden biri oldu. Sivas’ta kenetlenen bu bütüncül ruh; 9 Eylül 1922’de büyük bir askeri zafere, 29 Ekim 1923’te ise Cumhuriyet’in ilanıyla taçlanan siyasi bir devrime dönüştü.
