Erkan Oğur ve İsmail Hakkı Demircioğlu’nun yorumuyla geniş kitlelere ulaşan, Muhteşem Yüzyıl dizisinde yer almasının ardından popülerliği artan “Zahid bizi tan eyleme” eseri, yalnızca bir türkü değil; derin bir tasavvufi nefes olarak kabul ediliyor. Yüzyıllar öncesine uzanan bu deyişin arkasında dramatik bir tarihsel olay bulunduğu rivayet ediliyor.
Peki Zahid bizi tan eyleme hikayesi nedir, kime ait ve neyi anlatıyor? İşte sözleri kadar arka planı da merak edilen eserin bilinmeyen yönleri…
Zahid bizi tan eyleme hikayesi nedir?
Abdullah Gökpınarlı’nın “Melamilik ve Melamiler” adlı eserinde aktarılan rivayete göre, sözleri Muhyi’ye ait olan bu nefes, Hamzevilerin zincirlerle bağlanarak Tuzla deresine götürüldükleri sırada hep birlikte söyledikleri bir eser olarak anlatılır.
Hamzevilerin, dini inançları nedeniyle idama götürülürken bu deyişi okudukları ve ölümü beklerken sitem dolu sözler söyledikleri ifade edilir. Bu nedenle Zahid bizi tan eyleme hikayesi, yalnızca bir ilahi değil; aynı zamanda bir direniş ve inanç beyanı olarak değerlendirilir.
Eserin dramatik gücü, tam da bu tarihsel bağlamdan beslenir.
Zahid bizi tan eyleme kime ait?
Zahid bizi tan eyleme, Muhyi olarak bilinen Bezcizade Mehmet Muhyiddin tarafından kaleme alınmıştır. Tasavvufi edebiyat içerisinde Bektaşi nefesi olarak anılır.
Muhyi’nin kaleme aldığı bu eser, tasavvuf geleneği içinde önemli bir yere sahiptir. Hem içerdiği semboller hem de dönemin dini ve sosyal yapısına yönelik göndermeleri nedeniyle klasik bir nefes örneği olarak kabul edilir.
Eserdeki ortak görüş, Hamzevilerin inançları nedeniyle eleştirilmeleri ve idama mahkûm edilmeleri sürecinde yazıldığı yönündedir.
Zahid bizi tan eyleme neyi anlatıyor?
Eser, temel olarak inanç farklılığı nedeniyle dışlanan ve yargılanan bir topluluğun sitemini dile getirir. “Zahid” kelimesi, dinin buyruklarını yerine getiren, zahiren dindar görünen kişiyi ifade eder.
“Tan eyleme” ise ayıplama, kınama ya da yargılama anlamına gelir. Bu iki ifade birleştiğinde “Zahid bizi tan eyleme” cümlesi, “Ey zahid, bizi ayıplama” anlamını taşır.
Deyişte şu mesaj öne çıkar: Bizim de yolumuz Allah’a varır, bizi inancımız nedeniyle yargılama. “Sakın efsane söyleme” ifadesi ise olmayan şeylerle suçlamama çağrısıdır.
Metin boyunca Allah’a bağlılık, tevhid inancı ve İmam Ali’ye duyulan sevgi açık biçimde vurgulanır. Bu yönüyle eser, hem tasavvufi hem de sembolik bir anlatı içerir.
Zahid bizi tan eyleme türkü mü, nefes mi?
Zahid bizi tan eyleme, halk arasında türkü olarak bilinse de tasavvufi yönü ağır bastığı için “nefes” olarak değerlendirilir. İlahi, deyiş ya da ağıt olarak da anılabilir.
Ancak içerdiği derin dini göndermeler ve tasavvuf geleneği nedeniyle sıradan bir halk türküsü olarak sınıflandırılması doğru görülmez.
Zahid bizi tan eyleme sözlerinin anlamı
Eserde yer alan dizeler, hem bireysel hem de toplumsal bir savunma niteliği taşır:
“Zahid bizi tan eyleme
Hak ismin okur dilimiz”
Bu dizelerde, inancın samimiyeti vurgulanır. Zahide yani zahiren dindar olana seslenilerek, “Bizim de dilimiz Allah der” mesajı verilir.
“Sakın efsane söyleme
Hazret’e varır yolumuz”
Burada ise suçlama ve iftiralara karşı bir itiraz söz konusudur. “Bizim yolumuz da Hakk’a çıkar” ifadesiyle inançta ortaklık hatırlatılır.
Eserin ilerleyen bölümlerinde “Gören bizi sanır deli” ifadesiyle toplum tarafından anlaşılmama teması işlenir. “Tevhid eden deli olmaz” dizesi ise hakikat yolunun dışarıdan yanlış anlaşılabileceğine işaret eder.
Son bölümde yer alan:
“Elif Allah Mim Muhammed
Kisvemizdir dalımız”
ifadeleri ise İslam inancına ve tevhid anlayışına yapılan açık göndermeler olarak kabul edilir.
Zahid bizi tan eyleme neden bu kadar etkili?
Eserin etkisi, yalnızca melodisinden değil; tarihsel arka planından ve güçlü sözlerinden kaynaklanır. Ölüm yolculuğunda okunduğu rivayet edilen bir nefes olması, esere dramatik bir derinlik kazandırır.
Tasavvufi geleneğin sembollerini taşıyan Zahid bizi tan eyleme, yüzyıllar geçmesine rağmen hâlâ dinlenmeye ve yorumlanmaya devam ediyor.
