Ortadoğu’da artan savaş gerilimi petrol fiyatlarını hızla yükseltirken Türkiye’de akaryakıt fiyatlarını dengelemek için yeniden eşel mobil sistemi devreye alındı. Cumhurbaşkanı kararıyla 5 Mart itibarıyla yürürlüğe giren uygulama, küresel petrol fiyatlarındaki dalgalanmaların pompa fiyatlarına doğrudan yansımasını sınırlamayı hedefliyor. Özellikle Brent petrolün kısa sürede sert yükseliş göstermesi, enerji piyasalarında yeni bir denge mekanizmasını gündeme taşıdı. Peki eşel mobil ne demek, eşel mobil sistemi nedir ve bu sistem akaryakıta nasıl yansıyacak?
Eşel Mobil Sistemi Nedir?
“Eşel mobil” kavramı, Fransızca “échelle mobile” yani “hareketli ölçek” ifadesinden geliyor. Ekonomide sabit bir fiyat veya oran yerine değişken bir ölçekle düzenleme yapılmasını ifade eden bu sistem, özellikle enerji piyasalarında fiyat dalgalanmalarını kontrol etmek amacıyla kullanılıyor.
Türkiye’de uygulanan eşel mobil mekanizmasında temel amaç, uluslararası petrol fiyatları veya döviz kurlarındaki artışın doğrudan akaryakıt fiyatlarına yansımasını önlemek. Bu yöntemde devlet, Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) üzerinde düzenleme yaparak pompa fiyatlarını dengeliyor.
Petrol fiyatları yükseldiğinde ÖTV indiriliyor ve böylece tüketicinin karşılaşacağı zam miktarı azaltılıyor. Küresel fiyatlar düştüğünde ise daha önce indirilen vergi yeniden artırılarak devletin vergi geliri telafi ediliyor. Böylece hem tüketici hem de kamu maliyesi açısından denge kurulmaya çalışılıyor.
Eşel Mobil Sistemi Nasıl Çalışıyor?
Yeni uygulama kapsamında referans tarih 2 Mart olarak belirlendi. Bu tarihten sonra meydana gelecek fiyat artışları için belirli oranlarda ÖTV indirimi yapılabilecek.
Sistemin işleyişi şu şekilde özetleniyor:
Küresel petrol fiyatları yükseldiğinde ÖTV indirimi devreye giriyor.
Böylece akaryakıt fiyatlarındaki artışın önemli bir kısmı devlet tarafından karşılanıyor.
Petrol fiyatları düştüğünde ise ÖTV yeniden artırılıyor.
Yeni düzenlemeye göre pompa fiyatına gelen artışın en fazla yüzde 75’i kadar ÖTV indirimi yapılabilecek. Örneğin akaryakıt fiyatında 10 liralık bir artış oluşursa, bunun yalnızca 2,5 lirası tüketiciye yansıyacak, kalan 7,5 lira ise vergi indirimiyle dengelenecek.
Bu mekanizma sayesinde akaryakıt fiyatlarındaki ani sıçramaların doğrudan pompaya yansıması sınırlanmış olacak.
Akaryakıta Nasıl Yansıyacak?
Eşel mobil sistemi özellikle benzin, motorin ve LPG fiyatlarında uygulanacak. Ürün bazında belirlenen azami ÖTV indirimleri şu şekilde açıklandı:
Benzin: litre başına 14,8277 TL
Motorin: litre başına 13,9006 TL
LPG: kilogram başına 11,3830 TL
Bu tutarlar, petrol fiyatlarındaki artışın tüketiciye yansımasını azaltmak için kullanılabilecek en yüksek vergi indirimi sınırını ifade ediyor.
Fiyatların düşmesi durumunda ise ÖTV yeniden artırılacak. Ancak yapılacak vergi artışı hiçbir koşulda 2 Mart tarihindeki ÖTV seviyesini geçemeyecek. Böylece sistem hem fiyat artışlarını sınırlıyor hem de devletin vergi gelirini uzun vadede dengelemeyi amaçlıyor.
Enerji maliyetlerinin başta ulaşım olmak üzere birçok sektörü doğrudan etkilediği düşünüldüğünde, eşel mobil uygulaması ekonomide zincirleme fiyat artışlarını sınırlayan bir araç olarak görülüyor.
Türkiye Eşel Mobil Sistemini Daha Önce Uyguladı mı?
Türkiye’de eşel mobil sistemi ilk kez 17 Mayıs 2018 tarihinde uygulamaya alınmıştı. O dönemde döviz kurundaki hızlı yükseliş ve petrol fiyatlarındaki artış akaryakıt fiyatlarını ciddi şekilde yukarı çekmişti.
Uygulanan mekanizma sayesinde pompa fiyatlarına gelen zamların büyük bölümü ÖTV indirimiyle dengelenmişti. Böylece akaryakıt fiyatlarındaki artışın enflasyon üzerindeki etkisinin sınırlanması hedeflenmişti.
Ancak sistem 2021 yılının son çeyreğinde uygulamadan kaldırıldı. Buna rağmen ekonomide yarattığı denge etkisi nedeniyle enerji piyasalarında sık sık yeniden gündeme gelmeye devam etti.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası verilerine göre o dönemde eşel mobil mekanizması, Türk lirasındaki değer kaybı ve küresel enerji fiyatlarındaki oynaklık nedeniyle oluşan maliyet baskısını kısmen azaltmış ve enflasyon üzerindeki etkiyi sınırlamıştı.
Eşel Mobil Sistemi Neden Yeniden Gündeme Geldi?
Ortadoğu’da yaşanan son gelişmeler enerji piyasalarında yeni bir dalgalanma yarattı. ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları sonrasında bölgede artan gerilim, petrol arzına ilişkin endişeleri büyüttü.
Küresel petrol ve doğalgaz sevkiyatının yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nda yaşanan aksaklıklar enerji piyasalarını doğrudan etkiledi. Bu gelişmelerin ardından Brent petrol fiyatı kısa sürede sert bir yükseliş gösterdi.
28 Şubat’ta 73,20 dolar seviyesinde olan Brent petrolün varil fiyatı, 5 Mart itibarıyla 84 dolara kadar çıktı. Enerji maliyetlerinin tarım, sanayi ve ulaştırma gibi birçok sektörde belirleyici olması nedeniyle bu artışların ekonomik etkileri oldukça geniş.
Uzmanlara göre petrol fiyatlarındaki ani sıçramalar üretim maliyetlerini artırırken bu maliyetler kaçınılmaz şekilde tüketici fiyatlarına da yansıyor. Bu nedenle eşel mobil sistemi, enerji fiyatlarındaki küresel dalgalanmaların Türkiye ekonomisine etkisini sınırlamak amacıyla yeniden devreye alındı.
