İş hayatında giderek daha fazla gündeme gelen mobbing, çoğu zaman “idare et geçer” denilerek görmezden gelinse de çalışanı hem psikolojik hem fiziksel açıdan yıpratabilen ciddi bir sorun. Üstelik her zaman açık bir hakaret ya da bağırma şeklinde ilerlemiyor; kimi zaman sessiz bir dışlama, kimi zaman bitmeyen eleştirilerle sistematik bir baskıya dönüşebiliyor. Uzmanlar, mobbingin ayırt edilmesinde en kritik ölçütün “süreklilik ve kasıt” olduğunu vurguluyor.
Mobbing nedir?
Mobbing, bir çalışanın iş yerinde başka bir kişi ya da bir grup tarafından psikolojik taciz, yıldırma ve sistematik baskıya maruz bırakılmasıdır. Bu davranışlar aynı seviyedeki çalışma arkadaşlarından gelebileceği gibi, yönetici pozisyonundaki kişiler tarafından da uygulanabilir. Mobbing, çoğunlukla kontrol mekanizmalarının zayıf olduğu ve güç dengesinin net hissedildiği ortamlarda daha görünür hale gelir.
Mobbing Türkçe ne anlama gelir?
“Mobbing” kelimesi Türkçede en sık “yıldırma” ve “iş yerinde psikolojik taciz” ifadeleriyle karşılanır. Kavramın kökeni, bir kişiyi hedef alan grup davranışını çağrıştıran “mob” sözcüğüne dayanır. Bu nedenle mobbing, tek seferlik bir gerginlikten ziyade tekrarlanan ve amaçlı bir süreç olarak ele alınır.
Mobbing çeşitleri nelerdir?
Literatürde mobbing türleri, Heinz Leymann’ın sınıflandırmasıyla beş başlıkta değerlendirilir:
1) Kişinin kendini göstermesi engellenir
Çalışanın sözünün kesilmesi, yüksek sesle azarlanması, sürekli küçük düşürücü eleştirilere maruz kalması bu gruba girer.
2) Kişinin sosyal ilişkilerine saldırılır
İletişimin kesilmesi, yok sayılma, ekip içinde yalnızlaştırma ve sosyal izolasyon sık görülür.
3) Kişinin itibarına saldırılır
Dedikodu, asılsız söylentiler, arkadan konuşmalar ve “itibar zedeleme” bu başlıkta toplanır.
4) Kişinin yaşam kalitesi ve mesleki durumuna saldırılır
Nitelik altı iş verilmesi, görevlerin sürekli değiştirilmesi, yeteneklerine uygun işlerin elinden alınması gibi uygulamalar öne çıkar.
5) Kişinin sağlığına doğrudan saldırılır
Ağır işlere zorlama, fiziksel şiddet tehdidi gibi daha ağır tablolar bu gruptadır.
İş yerinde neler mobbinge girer?
Bir davranışın “mobbing” sayılabilmesi için çoğu zaman düzenli tekrar, hedef seçme ve yıldırma amacı aranır. İş yerinde mobbinge girebilecek durumlar arasında; sistemli biçimde yok sayma, toplantılarda sürekli söz kesme, aşağılayıcı konuşmalar, ekipten izole etme, hakkınızda söylenti yayma, görevleri bilinçli şekilde anlamsızlaştırma ya da aşırı zorlaştırma yer alır.
Mobbing uygulamak nedir?
Mobbing uygulamak, bir çalışanın iş yerindeki varlığını zorlaştıracak biçimde kasıtlı ve planlı psikolojik baskı kurmaktır. Bu süreç bazen “şaka” gibi sunulur, bazen “performans eleştirisi” kılıfına sokulur. Ancak temel fark şudur: Eleştiri işin niteliğini iyileştirmeyi hedefler; mobbing ise kişinin motivasyonunu kırıp işten uzaklaştırmayı amaçlar.
Mobbing örnekleri nelerdir?
Süreklilik kazandığında mobbing sayılabilecek yaygın örnekler şöyle sıralanır:
Söz kesmek, kendini ifade etmesini engellemek
Azarlamak, bağırmak, hakaret etmek
Sürekli ve yıkıcı eleştiri, imalı sözler
Toplantı ve kurumsal etkinliklerden dışlamak
Asılsız söylenti yaymak, itibarını zedelemek
Niteliklerine uymayan iş vermek (aşırı zor ya da aşırı basit)
Sık sık ekip/pozisyon değiştirerek yalnızlaştırmak
Tehdit etmek, korku iklimi yaratmak
Mobbing etkileri nelerdir?
Mobbing, görünürde fiziksel şiddet olmasa bile ciddi etkiler yaratabilir. Süreç uzadıkça kaygı, tükenmişlik, depresif duygu durum, panik atak benzeri belirtiler, dikkat ve konsantrasyon sorunları ortaya çıkabilir. Bedensel tarafta baş ağrıları, kas ağrıları, çarpıntı, nefes darlığı, uyku problemleri, cilt sorunları ve bağışıklık sisteminin zayıflaması gibi sonuçlar görülebilir. İş performansı düşer, işe gitme isteği kaybolur, sosyal yaşam daralır.
Mobbing yapıldığını nasıl anlarız?
En belirgin işaret sürekliliktir. Anlık bir tartışma, tek seferlik sert bir çıkış ya da herkesin zaman zaman yaşadığı iletişim kazaları mobbing sayılmaz. Mobbing;
İş yerinde gerçekleşir,
Sistemli şekilde tekrarlanır,
Belirli bir kişiyi hedef alır,
Kasıtlı biçimde yıldırma/uzaklaştırma amacı taşır,
Bazen açık değil, dolaylı yollarla ilerler.
Mobbinge uğruyorsanız ne yapabilirsiniz?
Öncelikle yaşananın “normal iş stresi” olmadığını kabul etmek önemli. Ardından mümkünse sakin bir dille sınır çizmek, yazılı iletişimi tercih etmek, İK’ya veya yöneticinize somut örneklerle başvurmak etkili olabilir. Destek sistemi kurmak da kritik: güvendiğiniz iş arkadaşları, sendika/meslek örgütü ya da uzman desteği süreci güçlendirir.
Mobbing nasıl ispat edilir?
Hak arama yollarında en zor başlıklardan biri ispat sürecidir. Bu nedenle:
Olayları tarih-saat bazında not etmek,
E-posta, mesaj, yazışma ve görev değişikliği kayıtlarını saklamak,
Performansınızı gösteren rapor ve teslim belgelerini arşivlemek,
Eşitsiz uygulamaları (size verilmeyen haklar gibi) tespit etmek,
Mobbingin yol açtığı sağlık etkileri için rapor/ reçete gibi belgeleri korumak,
ispat açısından güçlü bir zemin oluşturabilir.
