Gün içinde farkında olmadan birkaç kez esniyor, hatta karşımızdaki kişinin esnediğini gördüğümüzde kendimizi kısa süre içinde aynı hareketi yaparken bulabiliyoruz. Esnemek uzun yıllar boyunca yalnızca uykusuzluk ve yorgunlukla ilişkilendirilse de bilim insanları bu davranışın arkasında daha karmaşık mekanizmalar olabileceğini düşünüyor. Peki neden esneriz, esnemek neden bulaşıcıdır ve başka birinin esnediğini görmek beynimizde nasıl bir tepki oluşturur?
Neden esneriz, esnemek beynimizi nasıl etkiler?
Esnemenin tek ve kesin bir nedeni olduğu konusunda bilim dünyasında tam bir görüş birliği bulunmuyor. Yorgunluk, uyanıklık düzeyindeki değişimler ve bazı fizyolojik süreçler esnemeyle ilişkilendiriliyor. Son yıllarda üzerinde durulan teorilerden biri ise esnemenin beynin sıcaklığının düzenlenmesine yardımcı olabileceği yönünde.
Termoregülasyon teorisine göre esneme sırasında çene ve yüz kaslarının güçlü şekilde hareket etmesi, bölgedeki kan akışını değiştirebilir. Derin nefes alma ve baş-boyun bölgesindeki dolaşım değişiklikleri de beynin sıcaklığının düzenlenmesine katkı sağlayabilir. Ancak bu mekanizmanın esnemenin tek ve kesin açıklaması olduğu söylenemiyor.
Esnemek oksijeni artırıp karbondioksiti azaltır mı?
Esnemenin vücuttaki oksijen miktarını artırmak ve karbondioksiti uzaklaştırmak için gerçekleştiği düşüncesi uzun süre yaygın bir açıklama olarak kullanıldı. Ancak deneysel çalışmalar bu teoriyi desteklemiyor.
Araştırmalarda yüksek oksijen veya yüksek karbondioksit içeren hava solunmasının esneme sıklığını anlamlı biçimde değiştirmediği görüldü. Bu nedenle esnemenin temel amacının kandaki oksijen ve karbondioksit dengesini düzenlemek olduğu düşüncesi günümüzde güçlü bir bilimsel açıklama olarak kabul edilmiyor.
Esnemek neden bulaşıcıdır, başkasını görünce neden esneriz?
Bir kişinin esnediğini görmek, duymak hatta bazı durumlarda esnemeyi düşünmek bile başka bir kişide esneme davranışını tetikleyebiliyor. Bilim dünyasında "bulaşıcı esneme" olarak adlandırılan bu durum, istemsiz taklit davranışlarının dikkat çekici örneklerinden biri.
Araştırmalar, bulaşıcı esnemenin insanlar arasında oldukça yaygın olduğunu gösteriyor. Bununla birlikte, bu davranışın beynimizde tam olarak hangi mekanizmayla ortaya çıktığı hâlâ araştırılıyor.
Bulaşıcı esnemenin nedeni ayna nöronlar mı?
Bulaşıcı esnemenin "ayna nöronlar" tarafından doğrudan ve kesin biçimde açıklanabildiğini söylemek için yeterli kanıt bulunmuyor. Ayna nöron sistemi ve başkasının hareketini algıladığımızda ortaya çıkan otomatik motor tepkiler, bu davranışın açıklanmasında araştırılan mekanizmalardan biri.
Ancak bilim insanları bulaşıcı esnemenin altında yalnızca tek bir beyin sisteminin bulunduğunu düşünmüyor. Davranışın sosyal biliş, motor taklit ve dikkat gibi farklı süreçlerle ilişkili olabileceği değerlendiriliyor.
Esnemek empatiyle bağlantılı mı, kimler daha çok esner?
Bulaşıcı esneme ile empati arasındaki ilişki bilimsel araştırmalarda uzun süredir inceleniyor. Bazı çalışmalar, sosyal bağların ve başka insanların durumunu algılama biçiminin bulaşıcı esnemeyle ilişkili olabileceğini öne sürüyor.
Özellikle yakın olduğumuz kişilerin esnemesini gördüğümüzde tepki verme ihtimalimizin değişebildiğine ilişkin araştırmalar bulunuyor. Ancak "empatisi yüksek olan herkes daha fazla esner" şeklinde kesin bir bilimsel sonuç bulunmuyor. Bulaşıcı esnemenin mekanizması hâlâ tam olarak çözülebilmiş değil.
Hayvanlar da esner mi, esneme sadece insanlara özgü mü?
Esneme yalnızca insanlarda görülen bir davranış değil. Farklı omurgalı türlerinde de esneme gözlemleniyor ve davranışın biyolojik kökenlerinin oldukça eski olabileceği düşünülüyor.
Hayvanlarda görülen esnemenin fizyolojik ve sosyal işlevleri türlere göre değişebilir. Bazı araştırmalar, özellikle grup halinde yaşayan hayvanlarda bulaşıcı esnemenin sosyal davranışlarla bağlantılı olabileceğini inceliyor.
Esnemek neden uykumuz geldiğinde artar?
Esneme özellikle uykuya geçiş, uyanma ve düşük uyanıklık düzeyleri gibi durumlarda daha sık görülüyor. Bu nedenle esnemek yalnızca "uykumuz geldi" anlamına gelmeyebilir; beynin bir uyanıklık durumundan başka bir duruma geçişiyle de ilişkili olabilir.
Bilimsel literatürde esnemenin uyanıklık düzeyindeki değişimlerle ve beynin termoregülasyon süreçleriyle ilişkili olabileceğine dair farklı açıklamalar bulunuyor. Bu nedenle tek başına esnemeyi belirli bir durumun kesin göstergesi olarak değerlendirmek doğru değil.
Esnemenin sırrı tamamen çözüldü mü?
Hayır. Esnemenin ne zaman ortaya çıktığı ve hangi durumlarla ilişkili olduğu konusunda çok sayıda çalışma bulunmasına rağmen, davranışın tüm işlevleri konusunda bilimsel bir uzlaşı bulunmuyor.
Mevcut araştırmalar esnemenin uyanıklık değişimleri, beyin sıcaklığının düzenlenmesi ve sosyal davranışlarla bağlantılı olabileceğini gösteriyor. Özellikle bulaşıcı esnemenin neden ortaya çıktığı ve sosyal bağlarla ne ölçüde ilişkili olduğu ise araştırılmaya devam ediyor.
