ATV ekranlarında yayınlanan Kim Milyoner Olmak İster, bu kez İstanbul’un tarihi mirasını konu alan sorusuyla izleyicilerin karşısına çıktı. Yarışmada yöneltilen soru şöyleydi:
“İstanbul'un Fatih ilçesindeki Valens Su Kemeri hangi adla da bilinir?”
Şıklar arasında doğru yanıt, İstanbul’un siluetine yüzyıllardır eşlik eden yapının halk arasındaki adıydı.
Cevap: Bozdoğan Kemeri.
Valens Su Kemeri Hangi Adla Bilinir?
İstanbul’un en görkemli tarihi yapılarından biri olan Valens Su Kemeri, halk arasında ve tarihsel kaynaklarda yaygın biçimde Bozdoğan Kemeri adıyla anılır.
Bu isim, özellikle Osmanlı döneminden itibaren yerleşmiş ve günümüze kadar ulaşmıştır. Bugün İstanbul’da Bozdoğan Kemeri denildiğinde, Fatih ilçesinde yükselen bu anıtsal su kemeri akla gelir.
Valens Su Kemeri Nerede?
Bozdoğan Kemeri olarak bilinen yapı, İstanbul’un Fatih ilçesinde, İstanbul Üniversitesi’nin bulunduğu tepe ile Fatih Camii’nin yer aldığı tepe arasında uzanır.
Günümüzde kemerin altından Atatürk Bulvarı geçmektedir. Şehrin en işlek noktalarından birinde yer alan bu tarihi yapı, modern İstanbul’un içinde Roma döneminden kalma bir mühendislik harikası olarak varlığını sürdürmektedir.
Valens Su Kemeri Ne Zaman ve Kim Tarafından Yapıldı?
Kemerin orijinal adı, inşasını MS 373 yılında tamamlayan Roma İmparatoru Valens’ten gelir. Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu döneminde inşa edilen bu yapı, İstanbul’un (o dönemki adıyla Konstantinopolis) su ihtiyacını karşılamak amacıyla yapılmıştır.
Roma mühendisliğinin en önemli örneklerinden biri kabul edilen Valens Su Kemeri, kilometrelerce uzaklıktaki su kaynaklarını şehre ulaştıran büyük bir su sistemi ağının parçasıdır.
Bozdoğan Kemeri İsmi Nereden Geliyor?
“Valens” adı Roma kökenliyken, “Bozdoğan” ismi Osmanlı döneminde kullanılmaya başlanmıştır.
Bozdoğan adının kesin kökeni hakkında net bir bilgi bulunmamakla birlikte, Osmanlı kaynaklarında ve halk arasında bu isimle anıldığı bilinmektedir. Zamanla resmi ve akademik literatürde “Valens Su Kemeri” adı kullanılsa da, halk dilinde Bozdoğan Kemeri ismi kalıcı hale gelmiştir.
İşlevi: İstanbul’un Su İhtiyacını Karşılayan Dev Sistem
Valens Su Kemeri, yalnızca tek başına bir yapı değil; geniş bir su iletim sisteminin merkez parçalarından biridir.
Geç Roma ve Erken Bizans döneminde Belgrad Ormanları’ndan gelen su, kilometrelerce uzunluktaki kanallar aracılığıyla bu kemere ulaştırılmış ve buradan şehrin farklı noktalarına dağıtılmıştır.
Bu sistem sayesinde özellikle büyük yer altı su depoları dolduruluyordu. Bunların en bilinen örneği ise Yerebatan Sarnıcıdır. Ayasofya yakınlarında bulunan bu dev sarnıç, kentin su güvenliğini sağlayan en önemli yapılardan biri olarak kullanılmıştır.
Osmanlı Döneminde Bozdoğan Kemeri
1453’te İstanbul’un fethinden sonra Osmanlı yönetimi, şehrin su altyapısını yeniden düzenledi. Fatih Sultan Mehmet, mevcut Bizans su yollarını onartarak kullanmaya devam etti.
Daha sonra Kanuni Sultan Süleyman döneminde de kemer ve bağlantılı su yolları restore edildi. Özellikle “Halkalı Suları” olarak bilinen su sistemi kapsamında Bozdoğan Kemeri aktif biçimde kullanılmaya devam etti.
Bu durum, yapının yalnızca Roma ve Bizans dönemine değil, Osmanlı dönemine de hizmet ettiğini gösteriyor. Yüzyıllar boyunca İstanbul’un su ihtiyacını karşılayan bu kemer, farklı medeniyetler tarafından korunarak işlevsel tutuldu.
Mimari ve Mühendislik Özellikleri
Bozdoğan Kemeri yaklaşık 900 metre uzunluğundadır. Günümüze ulaşan kısmı yaklaşık 800 metre civarındadır. İki katlı kemer sistemiyle inşa edilen yapı, taş ve tuğla malzemenin birlikte kullanıldığı sağlam bir mimariye sahiptir.
Roma mühendisliğinin temel prensiplerinden biri olan eğim hesaplaması sayesinde, su doğal akışla şehre ulaştırılmıştır. Bu sistem, modern pompa teknolojisi olmadan tamamen yer çekimi prensibine dayanıyordu.
Uzmanlar, bu yapının antik çağ mühendisliğinin en başarılı örneklerinden biri olduğunu vurguluyor.
Kim Milyoner Olmak İster’de Tarih Sorusu
Yarışmada yöneltilen soru, İstanbul’un tarihi yapıları hakkında bilgi sahibi olmayı gerektiriyordu. Valens Su Kemeri’nin halk arasındaki adını bilmek, doğru cevaba ulaşmanın anahtarıydı.
Doğru yanıt açıklandı:
Bozdoğan Kemeri.
Bu soru, İstanbul’un tarihi mirasının televizyon ekranlarında yeniden gündeme gelmesini sağladı.
İstanbul’un Fatih ilçesinde yer alan ve Roma döneminden günümüze ulaşan Valens Su Kemeri, halk arasında Bozdoğan Kemeri adıyla bilinir.
MS 373 yılında Roma İmparatoru Valens döneminde tamamlanan yapı, hem Bizans hem de Osmanlı döneminde aktif olarak kullanılmış, şehrin su ihtiyacının karşılanmasında kilit rol oynamıştır.
Kim Milyoner Olmak İster’de sorulan bu soru, İstanbul’un binlerce yıllık su mühendisliği tarihini bir kez daha hatırlattı.
