Pek çok kişi tarafından severek dinlenen “Zahit Bizi Tan Eyleme” deyişi, hem sözleri hem de tasavvufi derinliğiyle yıllardır ilgi görüyor. Erkan Oğur ve İsmail Hakkı Demircioğlu’nun yorumu ile geniş kitlelere ulaşan eser, Muhteşem Yüzyıl dizisinde yer aldıktan sonra daha da popüler hale geldi. Peki Zahit Bizi Tan Eyleme ne demek, neyi anlatıyor ve kime ait? İşte deyişinin anlamı, hikayesi ve tasavvufi arka planı…
Zahit Bizi Tan Eyleme ne demek? Anlamı nedir?
“Zahit Bizi Tan Eyleme” ifadesi, kelime anlamı itibarıyla derin bir tasavvufi çağrı içerir. “Zahit” kelimesi, dinin buyruklarını yerine getiren, zahiri kurallara bağlı yaşayan ve Allah korkusu taşıyan kişi anlamına gelir. “Tan eyleme” ise ayıplama, kınama, yargılama anlamı taşır.
Bu iki ifade bir araya geldiğinde “Zahit bizi tan eyleme” cümlesi, “Ey zahit, bizi ayıplama” ya da “Bizi dini ölçütlerle yargılama” anlamına gelir. Deyişte, inanç yolunu farklı bir anlayışla sürdürenlerin, zahiri kurallara sıkı sıkıya bağlı olanlara seslenişi söz konusudur.
Eserde geçen “Sakın efsane söyleme” ifadesi ise olmayan şeylerle suçlamama uyarısı taşır. “Hazret’e varır yolumuz” dizesi, “Bizim de yolumuz Allah’a çıkar” mesajını verir. Bu yönüyle eser, inanç farklılıklarına karşı bir savunma ve sitem niteliği taşır.
Zahit Bizi Tan Eyleme neyi anlatıyor? Hangi olaya dayanıyor?
Zahit Bizi Tan Eyleme deyişi, bir inanç farklılığı nedeniyle eleştirilen ve idam edilen tarikat mensuplarının duygularını yansıttığı rivayet edilen bir eserdir. Abdullah Gökpınarlı’nın “Melamilik ve Melamiler” adlı eserinde aktarıldığına göre, sözleri Muhyi’ye ait olan bu nefesin, Hamzevilerin zincirlerle bağlı şekilde Tuzla deresine götürülürken hep birlikte okunduğu anlatılır.
Rivayete göre Hamzeviler, ehl-i sünnet inancı çerçevesinde idam edilecekleri sırada bu sözleri dile getirmiştir. Eserdeki temel duygu, kendilerini öldürecek olanlara karşı bir sitem ve içsel bir teslimiyettir.
Bu yönüyle deyiş, yalnızca bir müzik eseri değil; aynı zamanda tarihsel ve tasavvufi bir anlatı olarak değerlendirilir. Ölüm karşısında bile inancından vazgeçmeyen bir topluluğun sesini yansıtır.
Zahit Bizi Tan Eyleme kime ait? Muhyi kimdir?
Eserin sözleri, Muhyi olarak bilinen Bezcizade Mehmet Muhyiddin’e aittir. Bektaşi nefesi olarak geçen bu deyiş, tasavvuf geleneği içinde önemli bir yere sahiptir.
Muhyi’nin kaleme aldığı eser, hem inanç özgürlüğü hem de tasavvufi düşüncenin içsel boyutunu yansıtır. Deyişte geçen ifadeler, zahiri din anlayışı ile batıni yorum arasındaki gerilimi ortaya koyar.
Tasavvuf literatüründe nefes, ilahi ve deme gibi türlerle anılan bu eser, halk arasında zaman zaman “türkü” olarak adlandırılsa da, tasavvufi yönü ağır bastığı için bu sınıflandırma eksik kabul edilir.
Zahit Bizi Tan Eyleme türkü mü, nefes mi?
Zahit Bizi Tan Eyleme için türkü, ilahi, nefes ya da deme tanımlamaları yapılabilir. Ancak eser, tasavvufi içeriği ve Bektaşi geleneği içindeki yeri nedeniyle daha çok “nefes” olarak değerlendirilir.
Nefesler, Alevi-Bektaşi kültüründe inanç ve tasavvuf temalarını işleyen şiirsel metinlerdir. Bu eser de Allah’a ulaşma yolunun farklı biçimlerde mümkün olduğunu vurgular.
“Erenler yolun güderiz” ve “Tevhid eden deli olmaz” gibi dizeler, tasavvufi düşüncenin temel kavramlarını yansıtır. Deyişte, zahiri bakış açısıyla “deli” olarak görülenlerin aslında hakikate daha yakın olduğu mesajı verilir.
Zahit Bizi Tan Eyleme sözleri ne anlatıyor?
Eserin sözlerinde temel vurgu, inanç yolunun samimiyeti üzerinedir:
Zahid Bizi Tan Eyleme
Hak İsmin Okur Dilimiz
Sakın Efsane Söyleme
Hazret’e Varır Yolumuz
Bu dizelerde, “Bizim de dilimiz Hak ismini anar” mesajı açıkça verilir. Devamındaki kıtalarda ise tasavvufi semboller ön plana çıkar:
Erenler Yolun Güderiz
Çekilip Hakk’a Gideriz
Gaza-yı Ekber Ederiz
İmam Ali’dir Ulumuz
Burada “Gaza-yı Ekber”, nefisle mücadele anlamında kullanılır. İmam Ali vurgusu ise Alevi-Bektaşi inanç sistemindeki merkezi konumu yansıtır.
Son kıtada yer alan:
Elif Allah Mim Muhammed
Kisvemizdir Dalımız
ifadesi, tasavvufi sembolizmi en yoğun biçimde ortaya koyar. Elif harfi Allah’ı, Mim ise Muhammed’i simgeler. Bu da eserin inanç merkezli yapısını pekiştirir.
