Türkiye’nin erken Cumhuriyet dönemine damga vuran isimlerden biri olan Nuri Demirağ, sanayi, demiryolu ve havacılık alanındaki girişimleriyle öne çıktı. “Nuri Demirağ kimdir, neler yapmıştır, hangi fabrikayı kurdu, uçak fabrikası neden kapatıldı?” soruları özellikle son yıllarda yeniden gündeme geliyor. Cumhuriyet’in kalkınma hamlelerinde aktif rol üstlenen Demirağ, Türkiye’nin ilk özel sektör uçak fabrikasını kuran iş insanı olarak tarihe geçti.
Nuri Demirağ kimdir, hayatı ve biyografisi
Nuri Demirağ, 1886 yılında Sivas’ın Divriği ilçesinde doğdu. 13 Kasım 1957’de İstanbul’da hayatını kaybetti. Cumhuriyet’in ilk yıllarında öne çıkan sanayici, iş insanı ve siyasetçilerden biri olarak tanındı.
Genç yaşta ticarete atılan Demirağ, ilk olarak sigara kâğıdı üretimine girerek Türkiye’de bu ürünü yerli olarak üretmeyi başardı. Bu girişim, onun ithalata bağımlılığı azaltma hedefinin ilk adımlarından biri olarak kabul edildi.
Cumhuriyet’in demiryolu hamlesi sırasında önemli projelere imza attı. Özellikle Samsun–Sivas demiryolu hattının yapımını üstlenerek ülkenin ulaşım altyapısına katkı sağladı. Demiryolu inşaatlarındaki başarısı nedeniyle Mustafa Kemal Atatürk tarafından kendisine “Demirağ” soyadı verildi. “Demirağ” ifadesi, ülkeyi demir ağlarla örme hedefini simgeliyordu.
Nuri Demirağ neler yapmıştır, hangi projelere imza atmıştır?
Nuri Demirağ, yalnızca demiryolu projeleriyle değil, sanayi ve havacılık yatırımlarıyla da dikkat çekti. Türkiye’nin ekonomik bağımsızlığının yerli üretimle mümkün olacağına inanan Demirağ, farklı sektörlerde girişimlerde bulundu.
Demiryolu projelerinin yanı sıra sigara kâğıdı üretimiyle ithal ürünlere alternatif geliştirdi. Ancak onu asıl farklı kılan adım, havacılık alanındaki yatırımları oldu.
1930’lu yıllarda Türkiye’de havacılığın gelişmesi için önemli girişimlerde bulundu. Yerli uçak üretimi hedefiyle harekete geçti ve özel sektör eliyle uçak üretimine başlayan ilk isim oldu. Bu adım, o dönemde büyük cesaret gerektiren bir girişim olarak değerlendirildi.
Nuri Demirağ hangi fabrikayı kurdu?
Nuri Demirağ, 1936 yılında İstanbul Beşiktaş’ta Türkiye’nin ilk özel sektör uçak fabrikasını kurdu. Bu tesis, “Nuri Demirağ Uçak Fabrikası” olarak anıldı. Modern uçak üretimine uygun altyapıya sahip olan fabrika, dönemin en iddialı sanayi yatırımlarından biri olarak gösterildi.
Demirağ, yalnızca fabrika kurmakla kalmadı. İstanbul’da “Gök Okulu” adıyla bir uçuş okulu açarak pilot yetiştirilmesine katkı sağladı. Ayrıca Türkiye’de ilk yerli paraşüt üretimini gerçekleştirdi.
Fabrikada Nu.D-36 adı verilen iki kişilik eğitim uçağı üretildi. Daha sonra Nu.D-38 çift motorlu yolcu uçağı üzerinde çalışmalar yapıldı. Bu projeler, Türkiye’nin kendi sivil ve askerî uçaklarını üretme hedefinin somut adımları olarak kayda geçti.
Nuri Demirağ Uçak Fabrikası neden kapatıldı?
Nuri Demirağ Uçak Fabrikası’nın kapanması, Türkiye sanayi tarihinin en çok tartışılan konularından biri oldu. 1944 yılı dolaylarında üretim faaliyetleri durdu.
Fabrikanın kapanmasında birkaç temel neden öne çıktı. Öncelikle Türk Hava Kurumu (THK) tarafından verilen siparişlerin iptal edilmesi, fabrikanın mali yapısını olumsuz etkiledi. Özellikle Nu.D-36 eğitim uçağına ilişkin yapılan test uçuşlarından birinde yaşanan kaza sonrasında siparişlerin geri çekildiği biliniyor.
Bunun yanı sıra yerli uçakların yurt içi ve yurt dışı satışında çeşitli yasal engellerle karşılaşıldı. Devlet desteğinin sınırlı kalması ve yeni siparişlerin gelmemesi, fabrikanın sürdürülebilirliğini zorlaştırdı. İhracat konusundaki kısıtlamalar da üretimin devam etmesini engelledi.
Sipariş alamayan ve finansal zorluk yaşayan fabrika, faaliyetlerini sürdürmekte zorlandı ve sonuçta üretim durduruldu. Böylece Türkiye’nin ilk özel sektör uçak fabrikası tarihe karıştı.
Nuri Demirağ’ın siyasi hayatı ve Milli Kalkınma Partisi
Nuri Demirağ, iş dünyasındaki faaliyetlerinin ardından siyasete de atıldı. 1945 yılında Türkiye’nin çok partili hayata geçiş sürecinde Cumhuriyet’in ilk muhalefet partisi olarak kabul edilen Milli Kalkınma Partisi’ni kurdu.
Daha sonra Demokrat Parti’den milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde görev yaptı. Siyasi yaşamında da kalkınma, sanayileşme ve yerli üretim vurgusunu sürdürdü.
Nuri Demirağ’ın mirası
Nuri Demirağ, Türkiye’nin erken Cumhuriyet döneminde girişimciliğin ve yerli sanayinin simge isimlerinden biri olarak anılıyor. Demiryolu projeleri, uçak fabrikası girişimi ve havacılık yatırımları, onun vizyoner yönünü ortaya koyuyor.
“Demirağ” soyadı, yalnızca bir aile adı değil; Cumhuriyet’in kalkınma ideallerinin sembolü olarak hafızalarda yer edindi. Uçak fabrikasının kapanması ise hâlâ tartışılan bir tarihsel dönemeç olarak değerlendiriliyor.
Bugün “Nuri Demirağ kimdir, hangi fabrikayı kurdu, uçak fabrikası neden kapatıldı?” sorularının yeniden gündeme gelmesi, onun Türkiye sanayi ve havacılık tarihindeki özel yerini bir kez daha gözler önüne seriyor.
