Borsada kaybedilen para ile kaybedilen fabrika aynı şey değildir

YAYINLAMA: | GÜNCELLEME:

Finansal piyasalarda yaşanan değer kayıplarıyla bir ülkenin üretim kapasitesinin yok olması aynı şey değildir. Ancak finansal krizler, kredi kanallarını tıkayıp sağlıklı firmaları iflasa sürüklediğinde, finansal kayıplar gerçek ekonomik yıkıma dönüşür. Marx'ın hayali sermaye kavramı, Hilferding'in finans kapital analizi ve Schumpeter'in yaratıcı yıkım teorisi, bugün yaşanan sorunları anlamak için bizlere önemli ipuçları sunuyor. Devletin görevi spekülatif yatırımcıların kayıplarını toplumun sırtına yüklemek değil, üretken sermayeyi korumaktır. Çünkü borsada kaybedilen servetle kapanan bir fabrikanın toplumsal maliyeti birbirinden farklıdır. Türkiye'nin karşı karşıya bulunduğu asıl tehlike, finansal kırılganlıkların üretimi ve istihdamı tehdit eden kalıcı bir ekonomik krize dönüşmesidir.

GİRİŞ: FİNANSAL SERVET İLE REEL SERMAYE AYNI ŞEY MİDİR?

Bir ülkede borsa endeksinin hızla yükseldiğini, yatırım fonlarının değer kazandığını ve finansal varlık sahiplerinin servetlerinin birkaç ay içinde iki katına çıktığını düşünelim. Bu gelişme, ülkenin üretim kapasitesinin de iki katına çıktığı anlamına gelir mi? Elbette hayır…

Bir fabrikanın makineleri, üretim teknolojisi, çalışanlarının bilgi ve becerileri, organizasyon yapısı ve üretim kapasitesi reel sermayenin unsurlarıdır. Hisse senetleri, tahviller ve çeşitli finansal varlıklar ise belirli gelirler, mülkiyet hakları veya gelecekte elde edilmesi beklenen kazançlar üzerinde hak sahipliği sağlar.

Finansal varlıkların değerleri artabilir veya azalabilir. Fakat bu değişimler her zaman ekonominin gerçek üretim kapasitesindeki değişimlerle örtüşmez. Üstelik finansal piyasaların gelişmesiyle birlikte aynı üretken varlıklar üzerinde farklı finansal haklar oluşturulabilir. Bu haklar yeniden paketlenebilir, alınıp satılabilir ve kendi başlarına spekülatif kazançların konusu haline gelebilir. (Bunlara türev enstrümanlar diyoruz, DMD.) Böylece finansal servet, üretken sermayeden giderek bağımsızlaşan bir hareket kazanabilir. İşte bu ayrım, günümüzde finansal krizlerin niteliğini anlamak açısından son derece önemlidir.

MARX'IN HAYALİ SERMAYESİ

Karl Marx, Kapital'in üçüncü cildinde finansal varlıkların kapitalist ekonomide kazandığı bağımsız görünümü açıklamak amacıyla hayali sermaye (fictitious capital) kavramını kullanır.

Burada bir noktayı açıklığa kavuşturalım: Marx'ın hayali sermayesi, bütün finansal varlıkların sahte veya ekonomik bakımdan gereksiz olduğu anlamına gelmez. Kavram, gelecekteki gelirler üzerinde hak sağlayan finansal varlıkların, reel sermayeden ayrı bir piyasa değerine sahip olmasını ifade eder. Örneğin bir şirketin hisse senetlerinin toplam piyasa değeri, şirketin sahip olduğu üretim araçlarının değerinden çok daha hızlı artabilir. Çünkü hisse fiyatları yalnızca mevcut üretim kapasitesine değil, gelecekteki kâr beklentilerine, faiz oranlarına ve yatırımcı davranışlarına da bağlıdır.

Finansal sistem geliştikçe bu değerleme mekanizmaları karmaşıklaşır. Finansal varlıkların kendi aralarındaki işlemlerinden büyük kazançlar doğabilir. Ancak bu kazançların tamamı yeni üretim kapasitesi yaratıldığı anlamına gelmez.

Marx, Kapital'in ikinci ve üçüncü ciltlerini yayıma hazır hale getiremeden öldü. Dolayısıyla finansal krizler üzerine geliştirmek istediği bütün düşünceleri tamamlanmış bir sistem halinde bilmiyoruz. Bununla birlikte hayali sermaye kavramı, finansal servetin üretken sermayeden kopmasının yaratabileceği sorunları anlamak bakımından bugün de önemlidir.

HILFERDING: FİNANSALLAŞMA VE TALEP SORUNU

Marx'tan sonraki önemli katkılardan biri Rudolf Hilferding'in 1910 yılında yayımlanan Finans Kapital adlı eseridir. Hilferding, bankalarla sanayi sermayesi arasındaki ilişkilerin yoğunlaşmasını, sermayenin merkezileşmesini ve finans kapitalin ekonomik güç kazanmasını inceledi.

Hilferding’e göre, finansal sermayenin yoğunlaşmasıyla birlikte ekonomik kaynakların kullanımında güç ilişkileri giderek önem kazanır. Büyük finansal kuruluşlar, sermayenin hangi alanlara yöneltileceği üzerinde belirleyici hale gelebilir. Burada Hilferding'in analizinden hareketle günümüz için bir çıkarım yapabiliriz.

Finansal kazançların üretken yatırımlardan giderek bağımsızlaşması ve gelir dağılımının bozulması, uzun dönemde toplam talebin bileşimini de olumsuz etkileyebilir. Özellikle gelir ve servetin yüksek tasarruf eğilimli kesimlerde yoğunlaşması, tüketim talebinin üretim kapasitesinin gerisinde kalması riskini artırabilir. Bu, Hilferding'in bütün kriz açıklamasını tek başına eksik tüketim teorisine indirgemek anlamına gelmez. Ancak finansal yoğunlaşma, gelir dağılımı ve talep yetersizliği arasında kurulabilecek bağlantı önemlidir.

Şimdi bir de finansal piyasalarda ortaya çıkan zararların kamu kaynaklarıyla karşılandığını düşünelim. Spekülatif işlemlerden kazanç sağlayanlar kârlarını kendilerine saklarken, zararlarını bütün topluma yükleyebiliyorlarsa, burada yalnızca ekonomik etkinlik değil, gelir ve servet dağılımı açısından da ciddi bir sorun vardır. Böyle bir mekanizma hayali sermayenin yeniden şişmesini teşvik edebilir. Çünkü yatırımcılar, büyük zararlar karşısında devletin kendilerini kurtaracağını düşünmeye başlayabilir. Sonuç, gelecekte daha büyük finansal balonlar ve daha ağır toplumsal maliyetler olabilir.

SCHUMPETER'İN YARATICI YIKIMI

Finansal krizlerin üretim üzerindeki etkilerini anlamak için Joseph Schumpeter'e de başvurmak gerekiyor. Schumpeter'e göre kapitalizm durağan bir sistem değildir. Yenilikler, yeni üretim yöntemleri, yeni ürünler ve yeni organizasyon biçimleri ekonomik yapıyı sürekli dönüştürür. Bu dönüşüm sırasında bazı firmalar gelişir, bazıları ise rekabet güçlerini kaybederek piyasadan çekilir. Schumpeter bu süreci yaratıcı yıkım olarak adlandırır.

Yaratıcı yıkımda eski üretim yapıları ortadan kalkarken yerlerini daha verimli ve yenilikçi üretim biçimleri alabilir. Dolayısıyla firma kapanışları her zaman ulusal ekonomi açısından kalıcı bir kayıp anlamına gelmez. Ancak burada çok önemli bir ayrım yapmalıyız:

Bir firmanın teknolojik gelişmelere uyum sağlayamadığı veya rakiplerinden daha verimsiz çalıştığı için iflas etmesiyle, üretken ve rekabetçi bir firmanın finansal sistemdeki tıkanıklık nedeniyle kapanması aynı şey değildir. İkinci durumda yaratıcı yıkımdan söz etmek güçtür. Çünkü ortadan kalkan firma, teknolojik olarak geri kalmış veya ekonomik bakımdan verimsiz olmak zorunda değildir. Hatta uluslararası piyasalarda rekabet edebilen, istihdam yaratan ve yüksek katma değer üreten bir işletme de olabilir. Bu durumda yaşanan şey, yaratıcı olmayan bir yıkımdır. Schumpeter’in verimsiz firmaları tasfiye eden krizlerinin aksine, bu durumda, ekonomide kaynak tahsisi iyileşmez; tersine bozulabilir. Ekonominin üretkenlik kapasitesi artmaz; azalabilir.

FONLARDAN FABRİKALARA UZANAN TEHLİKE

Finansal krizlerin en tehlikeli tarafı, finansal piyasalarda başlayan sorunların reel ekonomiye yayılmasıdır. Bir firmanın üretimini sürdürebilmesi için yalnızca makinelere ve çalışanlara sahip olması yetmez. Hammadde satın alması, ücretleri ödemesi, tedarikçilerine borçlarını kapatması ve müşterilerinden tahsilat yapıncaya kadar faaliyetlerini finanse etmesi gerekir. Bunun için işletme sermayesine ihtiyaç vardır.

Şimdi üretken bir firmanın kısa vadeli nakit kaynaklarının bir bölümünü finansal araçlarda değerlendirdiğini düşünelim. Bu kaynaklara erişim aniden kesilirse firma, üretim kapasitesi sağlam olmasına rağmen ödemelerini gerçekleştiremeyebilir. Üstelik bankalar da kredi vermekten kaçınıyorsa, geçici likidite sıkışıklığı kalıcı bir ödeme güçlüğüne dönüşebilir. Firma önce üretimini azaltır, ardından çalışanlarını işten çıkarır. Sorun devam ederse makinelerini satmak veya faaliyetlerini tamamen durdurmak zorunda kalabilir. Böylece finansal piyasalarda başlayan bir sorun, reel sermayenin tasfiyesine yol açar.

Bu süreç yalnızca söz konusu firmayı etkilemez. Tedarikçiler, çalışanlar, müşteriler ve bankalar üzerinden ekonominin diğer kesimlerine de yayılır. Böylece finansal kriz, üretim krizine dönüşmeye başlar.

DEVLET NEYİ KURTARMALI?

İşte devlet müdahalesinin meşruiyet sınırı burada ortaya çıkar. Devletin görevi, spekülatif yatırımlardan zarar eden herkesi eski servetine kavuşturmak değildir. Böyle bir yaklaşım hem ahlaki tehlike yaratır hem de kamu kaynaklarını üretken olmayan faaliyetlere aktarabilir. Üstelik bu zararların vergilerle veya kamu borçlanmasıyla karşılanması, finansal risklerin maliyetini bütün topluma yükler.

Ancak finansal sistemdeki bir tıkanıklık nedeniyle üretken firmaların faaliyetlerini sürdürememesi farklı bir meseledir. Burada korunması gereken, belirli yatırımcıların serveti değil, toplumun gelecekteki üretim kapasitesidir. Elbette her firma kamu desteğini hak etmez. Ekonomik bakımdan sürdürülemez işletmelerin sürekli desteklenmesi de kaynak israfına yol açar. Fakat geçici finansman sıkıntısı yaşayan, üretken ve faaliyetlerini sürdürebilecek firmalarla yapısal olarak verimsiz işletmeler birbirinden ayrılmalıdır.

Kamu müdahalesinin haklılığı, bu ayrımı yapabilmesine ve toplumsal faydanın kamuya yüklenen maliyetleri aşmasına bağlıdır.

ÖNCE EKONOMİK İSTİKRAR

Geçen hafta Merkez Bankası'nın enflasyonla mücadelede karşı karşıya bulunduğu zor tercihi tartışmıştık. Petrol ve taşımacılık maliyetlerinden kaynaklanan dışsal şoklar enflasyonu artırırken ekonomik faaliyetleri yavaşlatabilir. Böyle bir ortamda finansal sistemde ciddi bir tıkanıklığın ortaya çıkması, politika tercihlerini daha da zorlaştırır.

Eğer finansal kırılganlıklar genel bir ekonomik krize dönüşme tehlikesi yaratırsa, para politikasının önceliklerini yeniden değerlendirmek gerekebilir. Böyle olağanüstü koşullarda daha yüksek enflasyona geçici olarak katlanma pahasına finansal istikrarı ve üretim kapasitesini korumak, bazı alternatiflerden daha düşük toplumsal maliyet yaratabilir.

Yukarıda ileri sürdüğüm görüş, yüksek enflasyonu savunmakla eş anlamlı değildir. Enflasyonla mücadele ile ekonomik çöküşü önleme arasında koşullara bağlı bir tercih yapılabileceğini kabul etmektir.

Kredi kanallarının çalışması ve üretken firmaların finansmana erişmesi böyle bir durumda yaşamsal önem kazanır. Ancak kullanılacak araçların kamu maliyesini tehlikeye atmaması ve yeni spekülatif davranışları teşvik etmemesi gerekir. Sonuçta temel mesele şudur: Borsada kaybedilen para ile kaybedilen fabrika aynı şey değildir.

Finansal servet yeniden değerlenebilir. Fakat kapanan fabrikaların, dağılan üretim organizasyonlarının ve kaybedilen nitelikli işgücünün yeniden oluşturulması yıllar alabilir. Bir ülkenin gerçek zenginliği, finansal varlıklarının ekranda görünen fiyatlarından ibaret değildir. Asıl zenginlik, üretme ve gelecekte daha fazlasını üretebilme kapasitesidir.

İktisat politikasının koruması gereken de öncelikle budur.

Yorumlar
Yorumlar yükleniyor...
Daha fazla yorum yükle...