COP31'de neden anlaşma çıkmadı?
Antalya'da düzenlenen COP31'in sonuçsuz kalması, yalnızca diplomatik bir başarısızlık olarak değerlendirilemez. Bu tablo, dünyanın iklim değişikliği karşısındaki en büyük açmazını bir kez daha gözler önüne seriyor: Herkes iklim krizinin büyüdüğünü kabul ediyor ancak krizin temel nedenlerine müdahale etme noktasına gelindiğinde ülkeler kendi çıkarlarından vazgeçmek istemiyor.
Zirvenin temel siyasi sonuç metni üzerinde uzlaşma sağlanamadı. COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, kapanış oturumunda metin üzerinde anlaşma bulunmadığını ve bu nedenle kararların kabul edilmediğini açıkladı. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Zirvedeki bütün teknik çalışmalar ve karar başlıkları ortadan kalkmış değil. Asıl başarısızlık, konferansın ana siyasi anlaşması niteliğindeki sonuç metninin kabul edilememesi oldu.
Asıl kavga fosil yakıtlar üzerinden çıktı
Peki, ülkeleri uzlaşma noktasından uzaklaştıran neydi?
Cevap oldukça açık: Fosil yakıtlar.
Petrol, kömür ve doğal gazın kullanımından vazgeçilmesi, iklim değişikliğiyle mücadelede en kritik başlıklardan biri. Çünkü bu kaynakların yakılması, küresel ısınmaya neden olan sera gazı emisyonlarının başlıca kaynakları arasında bulunuyor.
Ancak fosil yakıtlar yalnızca bir enerji meselesi değil. Aynı zamanda ülkelerin ekonomik büyümesi, enerji güvenliği, sanayisi, ticareti ve jeopolitik gücüyle doğrudan bağlantılı.
COP31'de hazırlanan ilk taslaklarda fosil yakıtlardan çıkışın hızlandırılmasına yönelik ifadeler bulunuyordu. Ancak müzakereler ilerledikçe bu ifadeler metinden çıkarıldı. Son taslakta fosil yakıtlara açıkça yer verilmemesi, Avrupa Birliği başta olmak üzere çok sayıda ülkenin tepkisine neden oldu.
Avrupa Birliği, fosil yakıtlara değinmeyen bir anlaşmayı kabul etmeyeceğini açıkladı. İrlanda Çevre ve İklim Bakanı Darragh O'Brien, AB adına yaptığı açıklamada, fosil yakıtların iklim krizinin temel itici gücü olduğunu vurgulayarak bu metne destek vermeyeceklerini bildirdi.
Buna karşılık fosil yakıtların geleceğine ilişkin daha güçlü ifadeler kullanılmasına karşı çıkan ülkeler de vardı. Böylece müzakerelerin en kritik başlığında ortak bir dil oluşturulamadı.
Zengin ülkeler ile gelişmekte olan ülkeler arasındaki hesaplaşma
COP31'deki anlaşmazlık yalnızca petrol, kömür ve doğal gazdan ibaret değildi. Bir başka büyük sorun da iklim krizinin ekonomik faturasını kimin ödeyeceğiydi.
Bugün iklim değişikliğinin sonuçlarından en ağır şekilde etkilenen ülkelerin önemli bir bölümü, küresel sera gazı salımlarına tarihsel olarak en az katkıda bulunan gelişmekte olan ülkeler.
Kuraklık, sel, aşırı sıcaklık, tarımsal üretim kaybı ve doğal afetlerle mücadele eden bu ülkeler, iklim krizinin sorumluluğunun büyük ölçüde sanayileşmiş ülkelere ait olduğunu savunuyor.
Dolayısıyla gelişmekte olan ülkelerin talebi oldukça net: İklim krizinin çözümü için yalnızca hedef açıklanmasını değil, bu hedeflerin gerçekleştirilmesini sağlayacak finansmanın da karşılanmasını istiyorlar.
COP31'de iklim uyum finansmanının artırılması konusunda da ciddi görüş ayrılıkları yaşandı. Gelişmekte olan ülkelere sağlanacak finansmanın miktarı ve nasıl temin edileceği konusunda ortak bir noktaya ulaşılamadı.
Başka bir ifadeyle zengin ülkeler iklim mücadelesinde daha fazla sorumluluk üstlenme konusunda isteksiz davranırken, yoksul ülkeler kendilerine yeterli kaynak sağlanmadan yeni yükümlülüklerin altına girmek istemedi.
Ortaya çıkan tablo, iklim krizinin aynı zamanda küresel bir adalet ve ekonomik paylaşım meselesi olduğunu gösteriyor.
Karbon yakalama teknolojisi de tartışmanın parçası oldu
Zirvede tartışılan bir diğer konu ise karbon yakalama ve depolama teknolojileriydi.
Bu teknoloji, atmosfere salınan karbondioksitin yakalanarak depolanmasını amaçlıyor. Destekleyenler bunu emisyonların azaltılmasında kullanılabilecek önemli araçlardan biri olarak görüyor.
Ancak eleştiriler de var. Çünkü karbon yakalama teknolojisinin fosil yakıt kullanımını sürdürmek isteyen ülkeler ve şirketler için bir gerekçeye dönüştürülebileceği düşünülüyor.
Dolayısıyla mesele yalnızca teknolojinin geliştirilmesi değil, bu teknolojinin fosil yakıtlardan uzaklaşmanın alternatifi olarak kullanılıp kullanılmayacağı.
COP31'de bu konudaki yaklaşım farklılıkları da ortak metnin kabul edilmesini zorlaştırdı.
Türkiye'nin ev sahipliği yaptığı zirvede neden uzlaşma sağlanamadı?
Burada Türkiye açısından da önemli bir soru var.
COP31'in Antalya'da gerçekleştirilmesi, Türkiye'ye uluslararası iklim diplomasisinde önemli bir görünürlük kazandırdı. Ancak bir zirveye ev sahipliği yapmak ile yaklaşık 200 ülkenin çıkarlarını uzlaştırmak aynı şey değil.
Türkiye'nin ev sahipliği yaptığı, Avustralya'nın ise müzakerelerin yürütülmesinde eş başkanlık sorumluluğunu üstlendiği süreçte, ülkeler arasındaki temel çıkar çatışmaları aşılamadı.
Üstelik müzakerelerin cuma günü tamamlanması beklenirken görüşmeler pazar gününe kadar uzadı. İki haftalık toplantıların ardından gelen bu uzama da uzlaşmazlığın boyutunu ortaya koydu.
Zirve başkanlığının önündeki en büyük sınav, birbirine zıt talepler arasında ortak bir metin oluşturabilmekti. Ancak son taslak, bir taraf için fosil yakıtlar konusunda yetersiz, diğer taraflar içinse kabul edilebilir bir uzlaşma olarak görüldü.
Sonuçta Türkiye'nin COP31 başkanlığında yürütülen müzakereler, konferansın ana siyasi anlaşmasını ortaya çıkaramadı.
Dünyayı kurtarmak mı, ekonomik çıkarları korumak mı?
Aslında COP31'in sonuçsuz kalması bize çok önemli bir gerçeği gösteriyor.
Dünyanın iklim kriziyle mücadele etmek için ortak hareket etmesi gerektiğini artık herkes biliyor. Fakat bu mücadelenin bedelini kimin ödeyeceği, hangi ülkenin ekonomik büyümesinden ne kadar vazgeçeceği ve hangi enerji kaynaklarının terk edileceği konusunda aynı fikirde değiller.
Bir tarafta fosil yakıtlardan uzaklaşılmasını isteyen ülkeler, diğer tarafta enerji güvenliğini ve ekonomik çıkarlarını önceleyen yönetimler var. Bir tarafta iklim felaketlerinin sonuçlarıyla mücadele edebilmek için finansman bekleyen yoksul ülkeler, diğer tarafta bu finansmanı sağlama konusunda yeterince istekli davranmayan zengin ekonomiler bulunuyor.
Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres de zirvenin uzlaşmasız sona ermesinden duyduğu hayal kırıklığını dile getirdi. Guterres'in açıklaması, bilimsel gerçeklerin tartışmalı olmadığını, ancak siyasi iradenin bu gerçeklerin gerektirdiği adımları atmakta yetersiz kaldığını ortaya koyuyordu.
Üstelik iklim krizinin sonuçları, ülkelerin diplomatik masalarda anlaşmasını beklemiyor. Denizler yükseliyor, kuraklıklar artıyor, tarımsal üretim tehdit altında kalıyor, aşırı hava olayları insanların yaşamını doğrudan etkiliyor.
Peki, dünyanın geleceğini ilgilendiren böylesine büyük bir meselede ülkeler ortak karar alamıyorsa, uluslararası iklim zirveleri ne kadar etkili olabilir?
Antalya'daki COP31 bize bir kez daha gösterdi ki mesele yalnızca iklim değişikliğinin farkında olmak değil. Asıl mesele, bu değişikliği durdurmak için ekonomik ve siyasi çıkarlarla yüzleşmeye cesaret edebilmek.
Çünkü dünya liderleri iklim krizini konuşmak için aynı masaya oturabiliyor ama söz konusu kendi ülkelerinin çıkarları olduğunda o masadan ortak bir kararla kalkamıyor.
Ve belki de COP31'in en çarpıcı sonucu tam olarak bu: Dünya yanarken ülkeler hâlâ kimin ne kadar fedakârlık yapacağını tartışıyor.