Türkiye-Katar savunma anlaşmasının düşündürdükleri
Ortadoğu kendi normalinde, diken üstü bir halde takılmaya devam ediyor. ABD ve İran savaşının şimdiki gibi düşük yoğunluklu bir vuruşma halinde daha ne kadar devam edeceği belli değil. Bu düşük yoğunluklu harp, tarafların el yükseltme sınırları koyarak karşılıklı yıpratma harbi sürdürmeye karar verdiklerini gösterebilir. Öyle bir durumda dahi ABD’nin çok uzun bir zamanı yok. 2028’deki Başkanlık seçimlerine doğru böyle bir yıpratma savaşına duhul olan bir ABD varsa elde, Washington’un seçimlerin ana gündeminin savaştan çekilmek olmasını önleme şansı pek yok. Zaten Vance, kendisinin İran meselesi üzerindeki etkisi azaltılsa bile, bu mesele üzerinde açıklamalar yapmaya devam ediyor ve söylediği temel şey şu: İran savaşına iki yıl daha çakılı kalamayız. Öte yandan ABD ve İran arasındaki düşük yoğunluklu savaş ortamı demek, İran’ın Körfez ülkelerini doğrudan veya vekil unsurları üzerinden hedef almaya devam etmesi ve Hürmüz’ün ikili blokaj altında kapalı kalmaya devam etmesi demek. Körfez için, en kötü senaryolardan biri bu. Cumartesi akşamı Bahreyn’deki ABD radarları vuruldu ve Mekke’de çalan alarmlar nedeniyle korku dolu anlar yaşandı.
Ve tabi İsrail’de hala başbakanlık ofisinde Netanyahu oturuyor. İsrail medyasında Netanyahu’nun kaybetmesine rağmen siyasetten nasıl kopartılamadığı sorgulanıyor. Suçlayan parmaklar Arap ve Haredi partilerle koalisyonu ya da bu partilerden destek alınarak hükümet kurulmasını inatla reddeden Liberman ve Bennett’i işaret ediyor. Netanyahu’nun Bennett’e (nedense ve aniden gelen bir istekle) güvenlik brief’i vermesine ve ulusal güvenlik hassasiyetleri konusunda muhalefetin bu iki güzide liderini bilgilendirmesine şahit olduk. Kısaca Netanyahu, İsrail’de değişim üzerinden bir koalisyon kurulmasını engellemek için İsrail’in güvenliği ve sonu gelmeyen savaşın kazanılması gerektiği kartını oynamaya devam ediyor. Liberman ve Bennett’in Eisenkot’un önünü nasıl tıkadığını gördüğümüzden, Netanyahu’nun güvenlik kartının işe yaradığını söylememiz lazım. Unutulmamalı, Netanyahu’nun seçimden hemen önce masaya koyduğu yeni güvenlik doktrini Tel Aviv’in önleyici savaşları- fırsat varken- yapması ve kazanması hayaline dayanıyordu. Netanyahu, İran ve İran’a dost Şii eksenine karşı savaşın kendi doktrinin ilk ayağı olduğunu ve zaferin mutlaka elde edilmesi gerektiğini saklamıyordu. Tüm bu nedenlerle bugün ABD-İran arasında gözlemlediğimiz düşük yoğunluklu çatışmaların yeni normal olarak görülmemesi gerektiğini, bunun yeni bir tırmanma evresine hazırlık, tarafların karşılıklı nabız yoklaması olduğunu söyleyenler de var.
13 KASIM SAVUNMA ANLAŞMASI
Bu resim içerisinde 13 Kasım’da Türkiye-Katar Savunma Anlaşması imzalandı. Basına yansıdığı kadarıyla anlaşma, bir savunma iş birliği anlaşmasının biraz ötesine geçen fakat yine de en önemli ayağı iş birliğinin derinleşmesi olan bir doğaya sahip. İşbirliğinden kastın en başta savunma sanayinde ihtiyaçlar doğrultusunda ortak üretim yapmak ve her iki ülkenin yerli bir savunma sanayi motoruna sahip olmasını desteklemek olduğunu anlıyoruz. Bunda şaşırtıcı bir yan yok: Katar, Türkiye açısından 2010’ların başlangıcından itibaren savunma sanayi iş birliği için önemli bir adresti ama bu adresi Ankara genel Körfez siyasetinden (tüm Körfez, güvenlik sağlayıcıları açısından çeşitlendirme peşindeyken Ankara’nın Körfez güvenliğine katkıda bulunan bir aktör olarak ortaya çıkması) ayrı düşünmedi Katar krizine kadar. Kriz sonrası Ankara ve Doha arasında bölgesel vizyon konusunda kimi zaman ortak duruş belirlemek kimi zaman güvenlik iş birliğini derinleştirmek şansı arttı. Ankara’nın Doha ile Libya, Suriye, Gazze’de iş birliği yapageldiği bir sır değil. Yakın temasın belli ölçülerde yumuşak bir rekabet getirdiğini de doğal olarak gözlemledik. Ankara, çok-taraflı ve ikili güvenlik iş birliğini bu açıdan bir fırsat olarak gördü ve iş birliği dahilinde kurulan sürdürülebilir diyaloğun yumuşak rekabeti daha da yumuşatacağını umdu.
Bugünkü anlaşma hem bu neredeyse 20 yıllık ikili diplomatik tecrübenin hem de bölgedeki yeni düzensizlik ve risklerin yarattığı ihtiyacın sonucu. Bugün Hürmüz’ün kapalı olduğu ve yıllarca başlıca güvenlik sağlayanı olarak görülen ABD’nin kendi savaşının lojistiğini sağlamakta güçlük çektiği bir ortamdayız. Savaş, bir gün stratejik otonomilerini kendi savunma sanayileri ve ortaklıkları üzerinden kurmaya çalışan BAE, Katar gibi küçük devletleri çok hazırlıksız yakaladı. Ayrıca bu devletler aynı anda iki ayrı stratejiyi takip etme politikasının limitlerini çok ağır bir şekilde gördüler, Katar hem İran’ın hem İsrail’in saldırısına uğradı örneğin. Dolayısıyla bugün sürdürülebilir ve bölge içerisinde ulaşılabilir bir savunma sanayi iş birliği bağlantısallığına sahip olmak Katar için çok daha önemli hale geldi. Türkiye geçtiğimiz ay Bedr Anlaşması ile Katar-Ankara-Pakistan-Endonezya iş birliği anlaşmasının hayata geçişini memnuniyetle karşılamıştı. 13 Kasım Paktında da Bedr Anlaşmasına olumlu bir atfın yapıldığını görüyoruz.
Yani taraflar Bedr Anlaşmasının oluşturduğu savunma ortaklığı habitatını “caydırıcılık” vurgusu ile perçinlemek ihtiyacı hissetmişler ama “ortak savunma sorumluluğunu” zorlayacak bir durum olmaması halinde temel amaç güçlü savunma sanayi iş birliğine devam etmek. Yine de hem Bedr Anlaşmasında hem de 13 Kasım Savunma Anlaşmasında savunma sanayi iş birliğinin temeli olarak bölgeye yönelik ortak bir vizyon geliştirme isteği göze çarpıyor. Taraflar sürekli diyalog ve hassas konularda iş birliği üzerinden bu vizyonun bir tür bölgesel düzenin kaba çizgilerini çizmesini de umuyorlar. Zaten 13 Kasım Savunma Anlaşması bu doğrultuda üç ayrı ilke grubunun altını çiziyor. İlki egemenliğe ve kararların koordinasyon içinde mutabakat ile alınacağı vurgusu. Bu Mekke Paktında da gördüğümüz aktörlerin belli esneklikleri ellerinde tutma ve sürüklenme riskini kontrol etme arzularından kaynaklanıyor. İkincisi Hürmüz’ün seyrüsefer ve ticaret güvenliği için açık olması vurgusu, böylece taraflar ortak olarak savaş ve savaş sonrası pazarlıklar için bir duruş belirlediklerini, pazarlık yapanların da (ABD ve İran) bunu dikkate alması gerektiğini söylüyor. Ve üçüncüsü 13 Kasım Anlaşmasını klasik bir savunma iş birliğinin ötesine taşıyan ortak savunma ilkesi. Ankara’nın Mekke Anlaşmasında verdiği sözün bir benzerini bu pakta da verdiğini ve böylece Körfez’in güvenlik sağlayıcılarından biri haline geldiğini görüyoruz. Ortak savunma sorumluluğunu neyin tetikleyeceği ve anlaşmanın herhangi bir ayrı kurumsal çerçeve getirip getirmeyeceği açıklanmamış. Bu nedenle, bu anlaşmanın da tıpkı Mekke İttifakında olduğu gibi temelde “caydırıcılık” sağlamak gibi bir amaçla kotarıldığı düşünülüyor. Bölgesel devletlerin ortak bir caydırıcılık inşa etme çabası son derece önemli. Çünkü böylece bölgesel düzen konusunda ikircikli davranan büyük güçlerin -şimdi de en çok ABD’nin- bölgede yarattığı sorunlara karşı bir sigorta ele geçirebilirler.
MEKKE PAKTI HABİTATI
Mekke Anlaşması yapıldığından itibaren yöneltilen eleştirilerin 13 Kasım Anlaşmasına da yöneltildiğini duyabiliriz. Bu arada savunma paktları ortak sorumluluk ve bedele dayanır, bu bedel üzerinden caydırıcılık inşa edilir. Yani riskler ve sınamaları ortadan bir anda kaldırmaları beklenemez, ancak bu riskler ve sınamalar karşısında bölgenin verdiği cevap, Mekke’den sonra Bedr ve 13 Kasım Savunma Paktı’nın imzalanabilmiş olması son derece önemli. Bölge devletlerinin bu anlaşmaları imzalarken sadece ortak caydırıcılık inşa şansına yatırım yaptığını da söyleyemeyiz, kimse hayalperest değil ve gelecek son derece belirsiz. Fakat bölge devletleri artık şunun farkında, 2000’lerin başında değiliz. ABD, bölgesel düzeni kural, kurum ve kırmızı çizgiler üzerinden kurmayı düşünmüyor. Kendisi için sorun yaratmayacak bir güçler dengesi oluşturup çekip gitmeyi arzu ediyor. Bu güçler dengesi istikrar filan da getirmeyecek kolay kolay, ABD için “denge” tutturulduğu müddetçe kimin kimin boğazını sıktığı çok önemli olmayacak çünkü. Bu arada istediği güçler dengesini de daha İran pürüzünü çözüp kurabilmiş değil. Bölge devletleri, ABD’nin dengeleyici olarak bölgeye müdahale ettiğini ama bölge ile zerre kadar ilgilenmediğinin farkındalar. Bu yüzden çok uzun bir süre sonra ilk kez birbirleriyle konuşmaya ve içinde yaşanılabilir bir bölge nasıl olur diye birlikte düşünmeye başladılar. Bu beyin fırtınasının ilk adımı, ortak caydırıcılık olsun ama bölgesel gruplaşmalar da herkesi kapsayabilecek kadar esnek olsun ve hatta ikili ve çok taraflı gruplaşmalar üst üste binebilsin düşüncesini somutlaştırmaktı. Mekke, Bedr ve 13 Kasım ikili savunma anlaşması, hepsi, bu atmosferin ürünü ve bu noktaya gelinmesi hem çok değerli, hem de Türk dış politikasının başarısı.