18. yüzyılın sonlarında Senegal’de dünyaya gelen Ömer İbni Said, ilimle geçen bir gençliğin ardından köle ticaretinin acı yüzüyle karşılaştı. 1807 yılında yaşadığı topraklardan koparılarak Amerika’ya götürüldü. Güney Karolina’da başlayan esaret hayatı, onu sıradan bir köleden ayıran yönü sayesinde tarihe geçti.
Ömer İbni Said’in en dikkat çekici mirası, 60 yaşındayken Arapça kaleme aldığı otobiyografisi oldu. Bu eser, Amerika’daki Müslüman kölelerin varlığına dair günümüze ulaşan en önemli yazılı belgelerden biri olarak görülüyor.
Senegal doğumlu Ömer İbni Said kimdir?
1770 yılında Senegal’de, iki nehir arasında yer alan Futtûra bölgesinde doğan Ömer İbni Said, küçük yaşlardan itibaren ilme yöneldi. Kendi anlatımına göre yaklaşık 25 yıl boyunca farklı âlimlerden eğitim aldı. Şeyh Muhammed Said, Şeyh Süleyman Kembe ve Şeyh Cebrail Abdel gibi isimlerden ders gördü.
Gençlik yıllarını ilim tahsiliyle geçiren Ömer İbni Said, memleketine döndüğünde çevresine faydalı olmayı amaçlıyordu. Ancak Batı Afrika’da artan köle ticareti ve baskınlar, hayatının yönünü tamamen değiştirdi.
Ömer İbni Said nasıl köle oldu?
1807 yılında yaşadığı bölgeye gelen büyük bir ordu, birçok kişiyi esir aldı. Ömer İbni Said de bu esirler arasındaydı. Kendi ifadelerine göre köyü basıldı, insanlar öldürüldü ve kendisi büyük bir gemiyle Amerika’ya götürüldü.
Yaklaşık bir buçuk ay süren zorlu deniz yolculuğunun ardından Güney Karolina’ya ulaştı. Burada bir köle olarak satıldı. İlk sahibi tarafından ağır şartlarda çalıştırılmak istendi. Fiziksel olarak zayıf olması nedeniyle bu koşullara dayanamadı ve kaçmaya çalıştı.
Kaçış girişimi sonrası yakalanarak hapsedildi. Daha sonra farklı kişilerin yanında yaşamaya başladı. Jim Owen ve John Owen adlı iki kardeşin yanında daha insani şartlarda kaldığını, yediklerinden kendisine de verdiklerini kendi yazılarında aktardı.
Amerika’daki kölelik yıllarında yazdığı biyografi neden önemli?
Ömer İbni Said’i tarihsel açıdan özel kılan en önemli unsur, kölelik koşullarında Arapça yazı yazabilmesiydi. ABD’de kölelerin büyük çoğunluğu okuma yazma bilmiyordu. O ise hem Arapça hem kendi ana dili konusunda eğitimliydi.
60 yaşındayken kaleme aldığı Arapça otobiyografisi, Amerika’daki Müslüman kölelerin inanç dünyasını ve yaşam koşullarını anlatan nadir belgelerden biri oldu. Eserinde hem esaret sürecini hem de dini hayatını aktardı.
Namaz kıldığını, oruç tuttuğunu ve zekât verdiğini belirten Ömer İbni Said, inancını koruma çabasını açıkça ortaya koydu. Zekâtını Müslümanlara ulaştırmaya çalıştığını yazması, kölelik koşullarında bile dini kimliğini muhafaza ettiğini gösteriyor.
Bazı çevrelerde onun Hristiyan olduğu iddiası ortaya atılsa da bu iddialar net biçimde kanıtlanmadı. Çevresindekiler, onun Kur’an-ı Kerim’i en büyük hazinesi olarak gördüğünü ve Müslüman kimliğini sürdürdüğünü ifade etti.
Eseri günümüze nasıl ulaştı?
Ömer İbni Said’in Arapça yazdığı biyografi, Amerika’daki Müslüman bir köleye ait günümüze ulaşan tek yazma eser olarak kabul ediliyor. Bu eser daha sonra ABD Kongre Kütüphanesi tarafından satın alındı ve yeniden gündeme geldi.
Orijinal Arapça nüsha esas alınarak tercüme edilen biyografi, akademik çevrelerde büyük ilgi gördü. Eser, Amerika’daki kölelik tarihine farklı bir perspektiften bakılmasını sağladı.
93 yaşında Amerika’da hayatını kaybeden Ömer İbni Said, arkasında hem trajik bir kölelik hikâyesi hem de güçlü bir entelektüel miras bıraktı. Senegal’den Amerika’ya uzanan hayatı, köle ticaretinin insani boyutunu ve Müslüman kölelerin görünmeyen tarihini gün yüzüne çıkaran önemli bir tanıklık olarak değerlendiriliyor.
