Anahtar Kelimeler – Kontrol

Kontrol kelimesini şu üç kelime üzerinden inceleyelim: LAZER, ritüel ve sosyal medya.

Bu kelimeleri aynı cümle içinde kullanmaya kalksak, bir hayli zorlanırdık. Kurduğumuz cümle ya öge kullanımı açısından doğru ama anlamsız olurdu ya da kötü tercüme edilmiş bir cümle gibi, hiçbir şey ifade etmezdi.

Öncelikle LAZER ile başlayalım. Bu kelimenin bütün harflerini büyük yazıyorum çünkü, bu kelime uzun bir tamlamanın baş harflerinden oluşan bir kısaltmadır. LAZER’i açalım: Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation. Yâni, kontrollü radyasyon yayılımı ile yapılan ışık büyümesi.

Bu yazının içeriği açısından bizi ilgilendiren şey, LAZER’in kontrollü bir uygulama olmasıdır. Yâni radyasyon gibi canlılar için tehlikeli ve ölümcül olan bir şey, kontrol altında kullanıldığı takdirde insan hayâtını kolaylaştırabiliyor ve zararsız hatta yararlı işlerde kullanılabiliyor. Mesela lazer epilasyon, lazer kaynağı ya da lazerli kesim. Kısacası LAZER’in açılımındaki anahtar kelime, kontroldür.

İkinci olarak ritüel kelimesine geçelim. Kültürel antropolojinin en öne çıkan kavramlarından biri olan ritüeli en basit anlamda kutlama, merâsim veya tören olarak tevil edebiliriz. Kurucu antropologların “ilkel” topluluklarda gözlemledikleri ritüeller, o toplulukların çözümlenmesi ve anlaşılması açısından önemli işlevlere sâhiptir. Ritüel sâdece “ilkel” topluluklarda var değildir. Doğum, evlilik, cenâze gibi modern yaşamda da bulunan birçok tören birer ritüeldir. Mevlütler, tarîkat zikirleri, âyinler birer ritüeldir, çünkü yeri ve zamanları bellidir; içeriği bellidir. Kimin katılacağı, kimin yöneteceği bellidir. Kısacası ritüellerin her ânı kontrol altındadır. Ritüellerde hiçbir şey keyfî değildir.

Ritüeller toplumsal yapının içine işlemiş, çoğunlukla bilinen ama görünmeyen, yazılı olmayan kuralların temsilî olarak somutlaştığı etkinliklerdir. Ritüellerin en önemli işlevi, kişilerin içinde yaşadıkları toplumun kabûl görmüş kuralları olduğunu somut şekilde göstermektir.

Ritüellerde normal şartlarda karşılaşılmayan durumlar vardır. Büyükler küçük olur; kadınlar erkek, erkekler kadın olur. Kostümler kullanılarak bâzı hayvan kılıklarına girilir ve oyunlar oynanır. Ritüeller, toplumsal kuralların dışına çıkma ihtiyâcına tatmin eden eylemler bütünüdür. Ritüeller, insanların bu dürtülerinin kontrollü bir şekilde dışa vurulmasını sağlar. Normalde tuhaf karşılanan, tepki gösterilen şeyler, ritüellerde hoş görülür. Ritüeller lunaparka gitmek gibidir. İsmini, Latince “ay” anlamına gelen “luna”dan alan lunaparklarda çılgınlık yapmak, avaz avaz bağırmak tepki almaz. Ay’ın insanlar üzerinde olumsuz etkileri olduğuna inanılmasıyla bağlantılı olan lunapark, bir eğlence yeri olmanın yanında, tuhaflıkların tepki görmediği, kontrol altında dışa vurulduğu bir ortamdır. Çarpışan arabalara binmek, korku tüneline girmek, bir topa yumruk atmak gibi çılgınca şeyler yapılır ve insan içindeki bu istekleri, lunapark sınırları içinde kontrollü olarak tatmin eder.

Günümüzde hem ritüeller hem de lunaparklar sosyal hayâtımızdan çıktı. Millî bayramlardaki kullamalar da aynı duyguyu vermiyor. İnsanların çılgınlık yapabildiği, “kafayı yemiş” gibi davranabildiği ortamlar kalmadı. Ama insanoğlu yüz binlerce yıllık biyolojik mirâsını bir iki nesilde atamıyor. İçinden çılgınlık yapmak geliyor. Bunu kontrollü olarak tatmin etmemek de pahalıya patlıyor.

Bu pahalıya patlamayı açmak için gelelim sosyal medyaya. Sosyal medyada her türlü çılgınlık, sınırsızlık, kontrolsüz bir şekilde terbiyesizlik, hatta sapıklık seviyesinde dışa vuruluyor. Uydurma (İngilizcesi “fake”) isimlerle açılan sosyal medya hesaplarında sorumsuzca yapılan paylaşımlar, başkalarının yaptığı paylaşımlara yapılan sorumsuz, hadsiz, terbiyesiz yorumlar, insanın içindeki çılgınlığın kontrolsüz olarak dışa vurmasıdır. Bunun hiçbir denetimi, hiçbir sosyal yaptırımı yok. İsimler ve profil resimleri gerçek değil. Birçok hesap kilitli. Kendi isim ve resmini kullanma cesâreti olmayanlar, sosyal medya denen kontrolsüz, giriş-çıkış kapısı olmayan lunaparkta hayvânî bir çılgınlık, sorumsuz bir özgürlük, temelsiz ve sahte bir bilgelik yaşıyor.

Herkesin ulaşabildiği ve satın alabildiği lazer kalemleri sürücülerin gözüne tutup kazaya sebep olan yaramaz çocukların mâsumiyeti maalesef sosyal medyada bir takma isimli, hangi canavar kostümünü giydiği belli olmayan kişilerde yok. En az tehlikeli olanlar herkese senli benli yorumlar yazıyor. Beğenmediği, beğenecek altyapıya sâhip olmadığı paylaşımlara “ne diyon dayı” gibi yorumlar yapıyor. Motorsikletle kapkaç yapan hırsızlar gibi, imlâ hatâlarıyla dolu, hatta sesli harf bile kullanmadan bir yorum yazıp başka bir paylaşıma geçiyor. 

Sosyal medyanın bu çirkin yüzünü eleştirirken belki insanlık mirâsının yok olmak üzere olan unsurlarını ihya edecek çözümler bulabiliriz. Sokakta oynamadığı için cep telefonu bağımlısı olan çocuklar gibi, kontrollü ortamlarda çılgınlık yapamadığı için içindeki canavarı sosyal medyaya salanları zapt ü rapt altına alabiliriz. Aksi hâlde sanal ortamda ortaya çıkan câniler, sapıklar, terbiyesizler, hadsizler, saygısızlar gerçek hayâtımızı somut olarak işgâl edecek. Kontrol edilmediğinde başa bela olacak olan güç, kontrol edildiğinde insanlığın itici ve yenilikçi gücü olmuştur.