Taahhütlerden köprüye: COP31’in sınavı

COP31’de finansman hedeflerinin büyümesi tek başına yeterli değil. Antalya’da asıl sınav, verilen taahhütlerin yatırımlara, dayanıklı altyapıya ve insanların hayatında somut sonuçlara dönüşmesi.

Antalya’daki COP31’de aynı kelimeyi tekrar tekrar duydum: “Uygulama.”

Zirvenin açılışından bu yana izlediğim oturumlarda konuşmacılar değişti, çağrı değişmedi. Artık iklim hedeflerini açıklamak yetmiyor; finansmanı projeye, projeyi de insanların hayatında karşılığı olan sonuca dönüştürmek gerekiyor.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) Başkanı Alexander De Croo bunu açıkça söyledi: “Burada mesele, hedefler belirlemek değil. Mesele, müzakereden uygulamaya geçmek.” Antalya’ya gelen 94 bin kişiyi de harekete geçme isteğinin göstergesi sayıyordu. Ne var ki bunca yıldır çizilen yol haritalarıyla sahadaki ihtiyaçlar arasındaki mesafe hâlâ büyük. Bu mesafenin adı çoğu zaman finansman.

FİNANSMAN HEDEFLERİ BÜYÜYOR

Bakü’de gelişmiş ülkelerin öncülüğünde yılda 300 milyar dolar iklim finansmanı sağlanması, tüm kaynaklardan gelişmekte olan ülkelere yönelen finansmanın da yılda 1,3 trilyon dolara çıkarılması hedeflendi. İki hedefin tarihi de 2035.

BM İklim Değişikliği İcra Sekreteri Simon Stiell, Bakü’den Belém’e uzanan yol haritasının artık gerçeğe dönüşmesi gerektiğini hatırlattı. Asıl sorun yalnızca hedef tutara ulaşmak değildi. Paranın hangi koşullarda, kime, ne zaman ulaştığı da belirleyiciydi. Stiell’in uyarısı önemli: Ülkeler borçlarını ödemekle iklime dayanıklılık yatırımı yapmak arasında seçim yapmak zorunda bırakılmamalı.

Uyum Fonu (Adaptation Fund) Başkanı Mikko Ollikainen’e göre mevcut finansman, gelişmekte olan ülkelerin uyum ihtiyaçlarının yüzde 10’undan azını karşılıyor. Sel, kuraklık ve fırtınaya karşı korunmak için gereken kaynağın onda biri bile yok. Ollikainen’in “Gelecek çoktan geldi” sözü boşuna değil.

İKLİM KRİZİNİN FATURASI EŞİT DAĞILMIYOR

COP31 devam ederken yayımlanan Oxfam’ın analizine göre bu yıl ocak-eylül döneminde seller en az 8 bin kişinin ölümüne yol açtı; can kaybı 2013’ten bu yana en yüksek düzeyde. Ölümlerin yaklaşık dörtte üçü Nepal’de. Eşitsizliğin yüksek olduğu ülkelerde sel kaynaklı ölümler 7 kat fazla. Kuruluşun hesabında, en zengin yüzde 1’lik kesimden bir kişinin karbon salımının aşırı sıcaklara katkısı ortalama bir kişininkinin 34, en yoksul yüzde 50’lik kesimden bir kişininkinin 100 katı. Krize katkıyla ödenen bedel aynı yerde buluşmuyor.

COP31 Başkanı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum meseleyi ekonomik faturasıyla ortaya koydu. BM Afet Riskini Azaltma Ofisi’nin 2025 Küresel Değerlendirme Raporu’na göre afetlerin zincirleme etkileri ve ekosistem kayıpları da hesaba katıldığında yıllık maliyet 2,3 trilyon doları aşıyor. Kurum’un aktardığına göre dayanıklılığa yatırılan her 1 dolar bazı durumlarda 15 dolarlık kaybı önleyebiliyor. İnsan kaynaklı arazi bozulmasının yüzde 60’tan fazlası tarım alanlarında yaşanırken tatlı su çekimlerinin yüzde 70’ten fazlası tarımda kullanılıyor. Yani uyum yatırımı yalnızca çevre başlığı değil; tarımın, suyun ve üretimin devamlılığı meselesi.

BM Genel Sekreter Yardımcısı ve UNOPS İcra Direktörü Jorge Moreira da Silva’nın çizdiği manzara da ağır: 700 milyon insanın elektriğe, 2 milyar insanın temiz suya erişimi yok. İklim değişikliğinden en çok etkilenen 20 ülkenin 14’ü çatışma veya savaş içinde. Silva, küresel ısınma riskinin büyüklüğüne dikkat çekti. UNEP'in 2026 raporu ise mevcut politikalarla sıcaklık artışının 2,8 dereceye ulaşabileceğini, ulusal taahhütlerin tam uygulanmasının bu tahmini 2,6 dereceye indirebileceğini ortaya koyuyor. Gelişmiş ekonomilerden gelişmekte olan ülkelerdeki iklim eylemi için 2035’e kadar yılda en az 1,3 trilyon dolarlık açık taahhüt istiyor. Yoksullukla mücadele eden ülkelerden dönüşümü tek başlarına finanse etmelerini beklemek gerçekçi değil.

SERMAYE VAR ERİŞİM HÂLÂ SORUN

Sorunun bir de dağılım boyutu var. Koç Holding Yönetim Kurulu Başkan Vekili Ali Koç’un aktardığı verilere göre Çin dışındaki gelişmekte olan ülkeler dünya nüfusunun üçte ikisini oluşturuyor ama temiz enerji yatırımlarının yalnızca yüzde 15’ini alıyor. Afrika’nın nüfustaki payı yüzde 20, yatırımlardaki payı yüzde 2. Kalkınma bankalarının sağladığı her 1 dolar gelişmiş ülkelerde 2 dolar ek finansmanı harekete geçirirken gelişmekte olan ülkelerde karşılığı yalnızca 40 sent.

Koç’un uyarısı yerinde: Piyasa tek başına bu açığı kapatamaz; tarihsel emisyonlar ve finansman kapasitesi, gelişmiş ülkelere daha büyük sorumluluk yüklüyor.

Birleşik Krallık İklim Bakanı Katie White da kamu kaynağının riskleri azaltarak özel sermayeyi nasıl harekete geçireceğine odaklandı. Elektrik hatları bildirilerle kurulmaz, güneş panelleri geçiş planlarıyla çalışmaz. White, ülkesinin önceki 11,6 milyar sterlinlik uluslararası iklim finansmanı taahhüdünü yerine getirip aştığını belirtti; İngiltere'nin gelecek üç yıl içinde resmî kalkınma yardımları kapsamında yaklaşık 6 milyar sterlin iklim finansmanı sağlamayı, buna ek olarak kalkınma yardımı dışındaki iklim ve doğa yatırımlarına 6,7 milyar sterlin kamu finansmanı yönlendirmeyi öngördüğünü anlattı. “Dünyada sermaye veya temiz enerji fırsatı eksikliği yok. Bizim görevimiz ikisini bir araya getirmek.”

De Croo da teknolojinin ve finansmanın mevcut olduğunu, asıl meselenin bunları ihtiyaç duyulan yere ulaştırmak olduğunu vurguladı. UNDP’nin işlerinin yaklaşık üçte biri bu alanda; politika reformlarından güneş santrallerine uzanan çalışmaları bir “sistem” veya “portföy” yaklaşımıyla ele alıyor. İklim yatırımı doğru tasarlandığında istihdamı, dayanıklılığı ve yeni yatırımları da destekleyebiliyor.

İngiltere Başbakanı Andy Burnham ise iklim konusunda eski siyasi uzlaşının dağıldığını söyledi. Başbakanlıktaki ilk üç haftasını ülkesinin en ağır orman yangınlarıyla mücadele ederek geçirdiğini anlatırken elektrifikasyonda istenen hıza ulaşılamadığını da kabul etti. Burnham, temiz enerji projeleri için dünya genelinde 5 milyar sterlin yeni özel sektör finansmanı sağlamayı hedefleyen “Amplify” programına destek vereceklerini; ilk iklim güvenliği özel temsilcisini atadığını açıkladı. İklim artık enerji maliyetleri kadar güvenliğin de meselesi.

İKLİM DÖNÜŞÜMÜ FABRİKALARDA VE TARLALARDA

TOBB Başkanı Rifat Hisarcıklıoğlu’nun “İklim hedeflerine müzakere salonlarında ulaşılmaz. Bu hedeflere fabrikalarda, tarlalarda ve şantiyelerde ulaşılır” sözleri tartışmayı somutlaştırdı. Dünyadaki her 10 şirketten 9’u KOBİ. Erişilebilir finansman, ticaret engeline dönüşmeyen kurallar, güvenli tedarik zincirleri, temiz ürün pazarları, ortak standartlar ve istikrarlı politikalar olmadan bu işletmeler dönüşümün dışında kalabilir. De Croo’nun özel sektöre “Lütfen beklemeyin” çağrısı da bu nedenle önemli.

Peki finansman ile uygulama arasındaki kopukluk nasıl giderilecek? Silva’nın verdiği rakam çarpıcı: Dünya genelinde 2 bin 500 gigavatı aşan yenilenebilir enerji projesi, şebeke bağlantısı beklediği için devreye alınamıyor. Projeler var; ama onları tüketiciye ve sanayiye ulaştıracak altyapı eksik. Yalnızca sermaye bulmak değil, yatırımı çalışır hâle getirmek gerekiyor.

TAAHHÜTLERİ YATIRIMA BAĞLAYACAK YENİ KÖPRÜ

Türkiye’nin COP31’de açıkladığı BRIDGE (Köprü) girişimi tam da bu boşluğa odaklanıyor. Kurum’un “İklim Uygulama Köprüsü: Taahhütten Uygulamaya” programında anlattığı, UNDP ile geliştirilen mekanizma; ülkelerin hedeflerini yatırım projelerine, finansman ihtiyaçlarını uygun kaynaklara, kapasite ihtiyacını bilgi ve teknolojiye bağlamayı amaçlıyor. Ülkelerin kendi kalkınma öncelikleri esas alınacak. New York’ta Etiyopya, Fiji, Endonezya, Pakistan ve Özbekistan’la başlayan sürece Şili, Meksika, Barbados, Zambiya ve Lübnan katıldı. Türkiye ilk çalışmalara maddi destek sağlayacak; UNDP ile imzalanması planlanan niyet belgesi ve oluşturulan yönlendirme komitesiyle iş birliğinin COP32’ye uzanması hedefleniyor.

De Croo’nun sözleriyle BRIDGE, iklim planlarıyla iklim eylemleri arasında köprü kurmayı hedefliyor. Başarı ölçüsü yeni bir mekanizma ilan edilmesi değil; kaç projenin finansmana eriştiği, kaç yatırımın hayata geçtiği ve kaç insanın daha iyi korunduğu olacak. Kurum’un “Liderlik, sorumluluğu önce üstlenmekle anlam kazanır” sözü de ancak bu sonuçlarla karşılık bulacak.

COP31 Başkanı Murat Kurum’un Antalya’dan yaptığı çağrı açıktı:
“Gelin bu köprüyü birlikte kuralım.”

Antalya’dan dünyaya tek bir uyarı var:
Artık laf üretme devri bitti, hayatta kalma devri başladı.

Bir elektrik direğine, bir su bendine, bir erken uyarı sistemine dönüşmeyen her taahhüt, yaklaşan felakete verilmiş açık bir onaydır.