Abu Dabi görüşmeleri ardından Ukrayna-Rusya meselesi

Bir süredir fazla bir değişiklik olması beklenmeyen -yani stratejik çıkmazda çakılı- Ukrayna-Rusya savaşı meselesinde birdenbire bir hareketlenme yaşandı. Önce 6 Kasım’da Trump, Rusya özel temsilcisi ile daha önceden belirtilmemiş bir görüşme gerçekleştirdi ve sonrasında bir sosyal medya mesajı paylaşarak “tüm Avrupa’yı kapsayabilecek çok büyük bir anlaşmanın” yakın tarihlerde yapılabileceğini duyurdu. 10-11 Kasım’da Abu Dabi’de üçlü (ABD-Rusya-Ukrayna) savaşın sona nasıl ereceği ile ilgili müzakerelerin olması beklendiğinden bu sosyal medya mesajını, müzakereleri cesaretlendirme girişimi olarak okumak mümkündü elbette. Yine de meraklı gözler Avrupa’yı kapsayacak anlaşma ifadesinin sıradan bir ifade olmadığını tespit etti. ABD Başkanının aniden Avrupa ve Zelensky aşkı ile (çünkü Avrupa’nın Ukrayna savaşının geleceği ile ilgili herhangi bir müzakereye taraf olması temelde Zelensky’nin arzusu) yanıp tutuşmadığını tahmin edebiliriz. Dolayısıyla bu ifade, masada Ukrayna savaşından daha büyük bir çerçeve olduğunu düşündürüyor.

Bilindiği üzere Ukrayna Savaşının bitirilmesi ile ilgili konuşacak çok konu var: kim, kime nasıl tazminat ödeyecek, savaş esirlerinin durumu, savaş sonrası sınır güvenliği gibi teknik seviye çözüm bekleyen konular var. Ayrıca savaşın başından beri çok ciddi biçimde tıkanıklığa neden olan konular da var: toprak meselesi, savaş sonrası Ukrayna ve Rusya’nın alacağı güvenceler sorunu ve garantörlerin kim olabileceği meselesi. Fakat biliyoruz ki Rusya, Ukrayna Savaşının başlangıcında savaşı Avrupa güvenlik sisteminin yeniden şekillenmesinin bir aracı olarak gördü ve bu amacından bugüne kadar vaz geçmedi de. Dolayısıyla, Avrupalıları kapsayacak bir büyük anlaşma iması ABD’nin Avrupa güvenlik sisteminin geleceğini Ukrayna savaşının bitirilmesi ile ilgili konjonktüre eklemlemeyi kabul ettiği anlamına gelebilir. Bu doğrudan Avrupa aleyhine bir paylaşım, şekillendirme olacak değil elbette. Ya da Yalta/Münih misali ABD’nin Avrupalılara hiç danışmadan Avrupa güvenliği hakkında boru öttüreceği anlamına gelmiyor. Fakat, konunun artık Ukrayna’nın uzun süre talep ettiği gibi önce ateşkes, sonra müzakere ve belli konularda anlaşma formatında ilerlemeyeceği aşikâr. Zelensky’nin de manevralarını bu doğrultuda yapmaya kendini adapte ettiğini görüyoruz.

Artık mevzu ateşkes değil

Gerçekten de Abu Dabi görüşmelerinde bazı önemli adımlar atıldı. Aslında, bu cümleyi kurarken zorlandım çünkü görünüşte fazla bir yol kaydedilemedi. Kushner, iki günlük müzakerelerden sonra tarafların hala maksimalist amaçlarını dillendirdiğini ve orta bir noktada buluşmakta zorlanıldığını gayet diplomatik bir dille ifade etti. Yine de müzakereleri yapıcı olarak nitelendirdi. Ayrıca taraflar müzakerelere devam etme isteklerini bugüne kadar yapılagelmiş en büyük esir takasını kabul ederek gösterdiler. Bu tür somut bir çıktı, müzakereleri yürüten ve şimdilerde bir başarı hikayesine ihtiyaç duyan Trump yönetimine de bir tür jest. Fakat, Kushner, iki günlük müzakereleri özetlerken öyle bir cümle kullandı ki gelecekteki müzakere süreci için önemli bir adım sayılabilir. Kushner, müzakerelerde tarafların bundan sonra her şeyi bir anda/ bir arada müzakere etmeyi ve tüm konular üzerinde birden anlaşmayı kabul ettiklerini söyledi. Bu Rusya’nın baştan beri dillendirdiği bir istekti. Ukrayna ise - hem ateşkese ihtiyaç duyduğundan hem de müzakere konusu olabilecek meselelerin çapının genişlemesini Ukrayna meselesinin ve savaşının sulandırılması olarak gördüğünden buna karşı çıkıyordu. Kiev, aptal değil; Rusya’nın savaş sahasındaki başarı ve başarısızlıklarından odağı uzaklaştırdığında küresel pazarlık gücü dolayısıyla daha avantajlı olacağını, hatta müzakerelerin ana ekseninin Washington-Moskova olacağını biliyor. 14 Kasım’da savaş tüm şiddeti ile sahalara döndüğünde Ukrayna ve Rusya karşılıklı olarak şiddetli drone saldırıları yaptıklarında Zelensky, Kiev’in Starshield sistemine girişinin yeniden kısıtlandığı söyledi. Yarın, öbür gün Trump’ın özel ricası ile erişim kısıtlaması muhtemelen kalkar fakat son iki aydır Starshield üzerinden verilen mesaj Ukrayna savunmasının temel belkemiğinin sahada savaşıp ölen askerler ve siviller değil ABD olduğunu söylüyor. Yutması zor bir mesaj ve hatta Ukraynalılara yapılan bir haksızlık. Ama Zelensky’e müzakerelerde özellikle ABD baskısına direnme sınırlarını da hatırlatıyor. Bu nedenle Kiev, uzun süredir direniş gösterdiği her şey masada bir arada müzakere edilsin ve çözülsün yaklaşımını kabul etmiş görünüyor. Bunun karşılığında müzakerelerde Avrupalıların bir sandalyeye sahip olmasını istedi.

Avrupalılar masada olacak; bu ne demek?

12 Kasım’da Kushner ve Witkoff Moskova’ya uçtular ve Putin’den Avrupalıların müzakere masasında olmasına karşı çıkmamasını istediler. O sırada Avrupalılar, Dublin’de gerçekleşecek önemli Avrupa toplantılarından Avrupa Siyasal Topluluğu’nun 9. Zirvesini gerçekleştiriyorlardı. Hemen ertesinde Avrupa Liderler Zirvesi başladı. İki toplantının da gündemi Avrupa ekonomisi, kalkınması ve güvenliği için yine yeniden bir çerçeve çizmek, Yapay Zeka üzerine de daha ciddi konuşmak olacaktı. Gündem, Abu Dabi-Moskova hattından gelen haberlerle tamamen Ukrayna’ya kaydı, çünkü Putin, Avrupalıların masaya oturmasını kabul etti. Böylece de Kremlin’in isteği olan Ukrayna Savaşından daha büyük yeni bir Avrupa güvenlik ortamını konuşmak mümkün hale geldi. Ne diyelim, Ruslar iyi satranç oynar ve Ukrayna “iyi savaşmak” dışında büyük bir pazarlık gücüne sahip değil. Avrupalılar uzun uzun masada Rusya ile kimin müzakere etmesi gerektiğini tartıştılar. Aralarında Ukrayna Savaşı /Rusya-Avrupa ilişkilerinin geleceği konusunda ayrışma ve birleşme noktaları da bu tartışmada belirginlik kazandı.

Ayrışma noktası coğrafi yazgıyla doğrudan ilişkili. Rusya’nın askeri-siyasi doğrudan ya da dolaylı/melez/asimetrik yöntemlerle baskı uygulayabileceği ilk hat (Kuzey Avrupa, Baltıklar, Orta ve Merkezi Avrupa-Almanya dahil-) çok tedirgin. Rusya’yı bu baskı uygulama gücünden sınırlayacak şekilde Ukrayna Savaşını bitirmeyi, eğer böyle bitmeyecek ise hiç bitirmemeyi yeğliyorlar. Fransa, Almanya kadar belki tedirgin değil zira ulusal nükleer caydırıcılığı da var, fakat Paris Avrupa’nın aktörlüğüne çok yatırım yaptı. Bu aktörlüğün sınırlarının ve Fransa’nın Avrupa güvenliğindeki yerinin Rusya’nın bahsettiğimiz hatlara yaptığı baskı nedeniyle sınanabileceğini düşünüyor. Avrupa’nın aktörlüğünü kaybetmesi maazallah -Paris için ve Macron için en korkunç sonuç-. Diğerleri ise bu belki hiç bitirilmeyecek savaş nedeniyle Rusya’nın hedefi olmaktan- özellikle de asimetrik saldırılarının hedefi olmaktan- mutsuzlar zira nereden geldiği belli olmayan dronlar sadece Estonya ve Bulgaristan’a değil, İspanya’ya da düşüyor, ya da bir göç dalgası tetikleniyor ya da havaalanı kontrol sistemleri bozuluyor. Birleşme noktası ise sanıldığından daha önemli: Avrupalılar masada Avrupa’nın çıkarını savunacaklar. Bu şu demek, Avrupa, müzakere masasında sadece Rusya’ya karşı değil ABD’ye karşı da hazırlı gitmeli. Bu nokta yüksek sesle dillendiriliyor zaten. Yüksek sesle dillendirilmeyen fakat “Avrupa çıkarlarını savunmak” cümlesinin ima ettiği gerçeklik ise Avrupalıların gerekirse Ukrayna’ya rağmen Avrupa çıkarlarını savunmaya hazır olması gerektiği. Zelensky, tabi ki durumun farkında. Masa büyürken ve çıkarlar kristalleşmek zorunda kalırken Ukrayna’nın saldırıya uğrayacağını ve Rusya’ya karşılık vermek zorunda kalacağını, Ukraynalıların ısıtma sistemi olmadan daha fazla saat geçireceğini ve de saha da daha çok insanın öleceğini biliyor. Bu yüzden yüzü Moskova izlenimlerini kendisine aktaran Witkoff ve Kushner ile görüştükten sonra sirke satıyordu.

Zelensky’nin güvenebileceği iki şey var: ilki Ukrayna milliyetçiliği. Büyük bir güçle savaşırken toplumsal bağ çözülebilir. Ukraynalılar, zor bir savaşta anavatan için savaşıp ölüyor (fakat işte Ruslar da vatan için hem de sınırlarının ötesinde savaşıp ölüyor, Abu Dabi’ye giden müzakere ekibi Rusya’nın Ukrayna ile ilgili tarih tezlerini sonuna kadar destekleyen ve Ruslar savaşmaya devam etsin diyen bir ekip zaten). İkincisi yukarıda saydığımız hassas ve tedirgin Avrupa ülkeleri bu savaşın Rusya’yı cesaretlendirecek şekilde bitmesine karşı. Dolayısıyla gerçek bir sınırlama olmadan Rusya’ya Donbass’ı armağan edelim ve dağılalım demiyorlar. Heyetler Abu Dabi yolundayken Rusya’nın dillendirdiği maksimalist talepler (bunlar doğru mu bilmiyoruz tabi) Bild’de yayınlandı. Taleplere bakınca aman Allah’ım diyorsunuz, zira Rusya Kuzey Avrupa, Baltıklar ve Karadeniz’de hareket serbestliğini hem politik güç hem de gerçek anlamda artıracak düzenlemeler istiyor. Aynı anda RAND 2030’larda Rusya’nın doğrudan bir NATO ülkesini askeri olarak hedef alacağını -Ukrayna savaşının sonucundan bağımsız olarak- yazdı. Kısaca Avrupalıların bir kısmı için Ukrayna savaşı gelecekteki olası Rus saldırganlığının ilk cephesi. Kiev’in beklediği üzere tedirgin Avrupalıların temsil edildiği bir müzakere heyetini tek koltuğa sahip oldukları müzakere masası için yollayacak Avrupalılar: Müzakerelerde Avrupa 5’lisi (Fransa, Almanya, İngiltere, Polonya, İtalya) ve AB Kurumlarının (Konsey ve Komisyon) ortak temsili olacağı konusunda Avrupalılar anlaştı.

İlginç NATO teklifi

Avrupalılar, kim temsil edilecek diye sorarken Zelensky, ABD tarafından nabzının ilginç bir teklif ile yoklandığını kamuoyuna açıkladı. Amerikalılar, NATO üyeliği karşılığı Donbass’dan vazgeçip vazgeçmeyeceğini sormuşlar Zelensky’e. Bu teklif her şeyi ile ilginç. Bir yandan klasik güvenlik karşılığı toprak formülüne geri dönülmüş olabileceğini düşündürtüyor. Fakat biliyoruz ki Rusya’nın şartlarından bazıları şunlar: Ukrayna NATO’ya üye olma talebinden vaz geçecek, NATO da Ukrayna’yı üye yapmayacağı garantisi verecek. Ayrıca Ukrayna’da yabancı askeri varlık (üsler ve askerler) bulunmayacak. Tampon bölge olmayacak iki ülke arası doğrudan sınır olacak ve sınırların nasıl korunacağı ile ilgili belirlenmiş prensiplere (NATO garantörlüğünün olmaması gibi) uyulacak ve hatta Ukrayna belli oranlarda kritik silahlardan arındırılacak. Elbette, bu koşulların hepsinin kabul edilmesi ve sadece Trump iş merkezlerinin Ukrayna caydırıcılığını sağlayacağını düşünmek hayalperestlik. Ukrayna-Rusya sınırı gelecekte de çatışmaya açık olacağından NATO-Ukrayna bağının üyelik statüsü dahilinde güçlendirilmesine ABD’de düne kadar karşıydı. Şimdi ne değişti; Rusya maksimalist pozisyonundan geri adım mı attı, attı ise karşılığında ne almayı umuyor? Herhalde sırf Donbass’daki belli sayıda köy ve kasaba değil umduğu. ABD, güvenlik garantileri konusunda elini NATO üzerinden taşın altına koymaya mı karar verdi? Avrupalılar çok sorun çıkartmasın diye dümen mi çevriliyor yoksa Rusya’ya -aynı Ukrayna’ya gösterildiği gibi- aba altından sopa mı gösteriliyor. Hepsi olabilir ama esir değişimi dışında görünürde somut bir sonuç alınmayan bir dizi diplomatik müzakerede ilginç ve daha somut ama daha çok somutlaşmaya muhtaç sesler duyduk. Muhtemelen yapılan tekliflerin bir kısmı gerçekçi değil fakat bugüne kadar çizili diplomatik kırmızı çizgilerin ötesine de taraflar geçebilecekleri sinyalini verdiler. İşte bu bence çok önemliydi.